Faraklit ve Üç Engel

Faraklit Nedir?

Yuhanna İncili’nde kullanılan Yunanca kelime Paraklētostur. Türkçede genellikle Faraklit, Paraklit, Yardımcı, Tesellici, Savunucu veya Vekil gibi karşılıklarla açıklanır. Kelime, birinin yanında duran, destekleyen, savunan veya yardım eden kişi anlam alanına sahiptir.

Yuhanna’da bu kelime yalnızca sıradan bir teselli fikriyle sınırlı değildir. Faraklit gönderilir, öğretir, hatırlatır, tanıklık eder, konuşur, işittiğini bildirir ve gelecek şeylerden haber verir. Bu yüzden pasaj yalnızca “kalplere huzur veren bir teselli” şeklinde okunursa, metindeki aktif görev dili zayıflamış olur.

Hristiyan gelenekte bu görevler Kutsal Ruh’a atfedilir. Fakat metni tarihsel ve dilsel açıdan okuyan biri için soru şudur: Bu görev dili, neden bu kadar güçlü biçimde bir elçi, tanık ve rehber diline benzemektedir?

Geleneksel Hristiyan Yorumu: Faraklit Kutsal Ruh’tur

Yuhanna 14:26 açıkça şöyle der: “Baba’nın benim adımla göndereceği Faraklit, Kutsal Ruh, size her şeyi öğretecek ve size söylediğim her şeyi hatırlatacaktır.” Bu ifade, Hristiyan yorumunda Faraklit’in Kutsal Ruh olarak anlaşılmasının en güçlü dayanağıdır.

Ayrıca Yuhanna 14:17’de Faraklit “hakikat Ruhu” olarak anılır; dünyanın onu kabul etmeyeceği, öğrencilerin ise onu tanıyacağı söylenir. Yuhanna 15:26’da Baba’dan çıkan hakikat Ruhu’nun İsa hakkında tanıklık edeceği belirtilir. Yuhanna 16’da ise onun gelmesi, öğrencileri hakikatin tamamına yönlendirmesi ve gelecek şeyleri bildirmesi anlatılır.

Bu nedenle klasik Hristiyan okuma rastgele kurulmuş değildir. Metinde gerçekten Kutsal Ruh’la ilişkilendirilen güçlü ifadeler vardır. Fakat bu yorumun güçlü olması, metinde başka soruların hiç bulunmadığı anlamına gelmez. Çünkü aynı pasajlarda kullanılan dil, İsa’nın kendisi hakkında söylediği gönderilmişlik ve konuşma diliyle dikkat çekici biçimde benzeşir.

İsa’nın Kendi Dili: Gönderilen, Alan ve Bildiren

Yuhanna İncili’nde İsa sık sık kendi sözlerinin kendisinden kaynaklanmadığını, Baba’dan aldığını ve Baba’nın verdiğini söylediğini belirtir. “Ben kendiliğimden bir şey yapamam” der. Öğretisinin kendisinden değil, kendisini gönderen Tanrı’dan olduğunu söyler. Söylediği sözleri kendi başına söylemediğini, Baba’nın kendisine ne söyleyeceğini bildirdiğini anlatır.

Bu çizgi çok önemlidir. Çünkü Faraklit için de benzer bir dil kullanılır: “Kendiliğinden konuşmayacak, ne işitirse onu söyleyecek.” Bu ifade, sıradan bir içsel his veya belirsiz bir ilham tarifinden daha güçlüdür. Gönderilen, işiten, konuşan ve bildiren bir rehber dili vardır.

Bu durum, Faraklit’in mutlaka İsa gibi bedensel bir peygamber olduğu sonucunu kendi başına kanıtlamaz. Yine de metnin dilini tamamen soyut ve yalnızca içsel ruhani destek şeklinde kapatmayı zorlaştırır.

“Başka Bir Faraklit” Neden Önemlidir?

Yuhanna 14:16’da İsa şöyle der: “Baba’dan dileyeceğim ve O size başka bir Faraklit verecek.” Buradaki “başka” ifadesi özellikle önemlidir.

Eğer İsa kendisi de öğrencileri için bir öğretmen, rehber, tanık, savunucu ve gönderilmiş bir elçi olarak duruyorsa, “başka bir Faraklit” ifadesi doğal olarak bir devamlılık fikri oluşturur. Yani İsa’dan sonra öğrencileri yalnız bırakmayacak, onlara öğretmeye, hatırlatmaya ve hakikati açıklamaya devam edecek bir rehber vaat edilir.

Klasik Hristiyan yorumunda bu rehber Kutsal Ruh’tur. Fakat metindeki “başka” dili, aynı zamanda şu soruyu da doğurur: İsa’nın kendi görev diliyle benzeşen bu Faraklit dili, yalnızca kilise içi ruhani ilham olarak mı anlaşılmalıdır? Yoksa gelecek bir tanık ve rehber fikrini de akla getirecek kadar açık bir alana mı sahiptir?

Metnin Önüne Konulan Üç Engel

Yuhanna’daki Faraklit pasajları çoğu zaman üç ön kabulle okunur. Bu ön kabuller, metnin kendisinden değil, daha sonraki doktrinel çerçeveden gelir.

Birinci engel şudur: Faraklit mutlaka görünmez, içsel ve tamamen ruhani bir varlık olmalıdır. Oysa metinde “öğretmek”, “tanıklık etmek”, “işittiğini söylemek” ve “gelecek şeyleri bildirmek” gibi aktif ifadeler vardır. Bunlar Kutsal Ruh yorumuyla ilişkilendirilebilir; fakat yalnızca içsel teselliye indirgenemez.

İkinci engel şudur: İsa’dan sonra hiçbir gönderilmiş rehber veya peygamber düşünülemez. Fakat dört kanonik İncil’de İsa’nın açıkça “Benden sonra hiçbir elçi veya rehber gelmeyecek” dediği düz bir ifade yoktur. İsa’nın gönderilmişlik dili, İsrail’e yönelik görevi, Baba’dan aldığı sözleri bildirmesi ve Tanrı’ya bağlılığı tekrar tekrar vurgulanır; fakat gelecekte hiçbir rehberlik olmayacağı şeklinde açık bir kapanış cümlesi yoktur.

Üçüncü engel şudur: Faraklit dili mutlaka sonraki kilise doktrininin içinden okunmalıdır. Oysa tarihsel inceleme açısından önce metnin ne dediği sorulmalıdır. Doktrin, metni açıklamaya çalışabilir; fakat doktrinin kendisi metinde açıkça bulunmayan sınırları metnin önüne koymamalıdır.

Bu üç engel kaldırıldığında, Faraklit pasajları daha açık bir soru haline gelir: İsa, öğrencilerine yalnızca içsel bir teselli mi vaat ediyor, yoksa kendisinden sonra hakikati açıklayacak, tanıklık edecek ve işittiğini bildirecek bir rehberden mi söz ediyor?

Metinde Engel Yoksa, Neden Metin O Engellerin Arkasından Okunsun?

Bu soru özellikle önemlidir. Eğer İsa metinde “Ben Tanrı’yım”, “Benden sonra hiçbir rehber gelmeyecek” veya “Faraklit yalnızca kilise içinde hissedilecek ruhani bir tecrübedir” demiyorsa, neden Faraklit pasajları bu sınırların arkasından okunmak zorunda olsun?

Kanonik İnciller, İsa’nın yetkisi, görevi ve Tanrı’yla özel ilişkisi hakkında güçlü ifadeler içerir. Fakat aynı zamanda İsa’nın gönderildiğini, dua ettiğini, Baba’nın iradesine teslim olduğunu, kendi başına konuşmadığını ve kendisine verilen sözleri bildirdiğini de tekrar tekrar söyler.

Bu dil, İsa’yı Tanrı’dan bağımsız konuşan bir figür gibi değil, Tanrı tarafından gönderilmiş ve Tanrı’ya bağlı bir elçi gibi de gösterir. Böyle bir metin dünyasında, Faraklit’in de “gönderilen”, “işittiğini söyleyen” ve “hakikate yönlendiren” biri olarak anlatılması dikkatle incelenmelidir.

“Kendiliğinden Konuşmayacak” İfadesi

Yuhanna 16:13’te Faraklit için şu ifade kullanılır: “Kendiliğinden konuşmayacak; ne işitirse onu söyleyecek ve gelecek şeyleri size bildirecek.”

Bu cümle, Faraklit tartışmasında en önemli noktalardan biridir; çünkü “kendiliğinden konuşmamak” ve “işittiğini söylemek”, yukarıda görüldüğü gibi İsa’nın kendi görev diliyle neredeyse aynıdır.

Bu benzerlik, metindeki dilin neden peygamberlik ve elçilik kavramlarıyla birlikte düşünülmeye açık olduğunu gösterir. Çünkü burada soyut bir duygu değil, konuşan, işiten, bildiren ve yönlendiren bir görev dili vardır.

Faraklit ve Tanıklık

Yuhanna 15:26’da Faraklit’in İsa hakkında tanıklık edeceği söylenir. Hemen ardından öğrencilerin de tanıklık edeceği belirtilir. Bu yan yana geliş önemlidir. Çünkü tanıklık, Yuhanna’da yalnızca içsel bir his değildir; sözle, bildirimle ve kamuya açık bir şahitlikle ilişkilidir.

İsa’nın görevi de tanıklık diliyle anlatılır. Vaftizci Yahya tanıklık eder. İsa tanıklık eder. Öğrenciler tanıklık eder. Faraklit de tanıklık eder. Bu çizgi içinde Faraklit, yalnızca kişisel teselli veren bir güç gibi değil, İsa’nın hakikatini yeniden gündeme getiren ve ona şahitlik eden bir rehber gibi görünür.

Bu nedenle Faraklit pasajları, erken Hristiyan metin dünyasında “sonraki rehberlik” sorusunu canlı tutmuştur.

Hristiyan Yorum Tarihinde Faraklit Bir Kırılma Noktası Olmuştur

Faraklit pasajlarının etkisi, yalnızca sonraki Müslüman yorumlarda görülmez. Hristiyan yorum tarihinde de bu vaat, zaman zaman yeni vahiy, peygamberlik, ruhani otorite ve son dönem beklentileriyle ilişkilendirilmiştir.

Bunun en bilinen örneklerinden biri Montanizm’dir. Montanus ve çevresindeki peygamberlik hareketi, Kutsal Ruh’un ve Faraklit vaadinin kendi dönemlerinde özel bir şekilde ortaya çıktığını savunmuştur. Ana akım kilise bu hareketi reddetmiştir; buna rağmen olayın kendisi şunu gösterir: Faraklit dili, Hristiyan dünyasında da yalnızca sakin ve kapalı bir öğreti maddesi olarak kalmamış, gerçek bir yorum ve otorite tartışmasının merkezine yerleşmiştir.

Bu durum İslami çevrelerdeki yorumların otomatik olarak doğru olduğunu göstermez. Fakat önemli bir noktayı açık eder: Faraklit vaadi, tarih boyunca okuyucuların zihninde “gelecek rehberlik”, “hakikatin tamamına yönlendirme” ve “İsa’dan sonra tanıklık” sorularını uyandıracak kadar güçlü bir metindir.

Bu yüzden Faraklit tartışmasını yalnızca “Hristiyanlar Kutsal Ruh dedi, konu kapandı” şeklinde özetlemek tarihsel olarak yetersiz kalır.

Kur’an’da Rûhu’l-Kudüs, Rûhu’l-Emîn ve Vahiy Dili

Faraklit tartışmasında “ruh” kelimesi geçtiğinde, konu çoğu zaman hemen Kutsal Ruh doktrini içinde kapanmış gibi düşünülür. Fakat İslami çevrelerdeki yorumlar açısından “ruh” dili daha geniş bir anlam alanına sahiptir. Kur’an’da Rûhu’l-Kudüs, Rûhu’l-Emîn ve “emrimizden bir ruh” gibi ifadeler vahiy, ilahi destek ve melekî elçilikle birlikte kullanılır.

Kur’an’da İsa’nın Rûhu’l-Kudüs ile desteklendiği birkaç kez belirtilir. Bu ifade, İsa’nın Allah tarafından güçlendirilmesi ve desteklenmesi bağlamında geçer. Aynı zamanda Nahl Suresi’nde Rûhu’l-Kudüs’ün Kur’an’ı hak ile indirdiği söylenir. Şuara Suresi’nde ise vahyin “Rûhu’l-Emîn” tarafından indirildiği belirtilir. Klasik tefsirlerde bu ifadeler çoğunlukla Cebrâil ile ilişkilendirilmiştir.

Bu nokta önemlidir. Çünkü Kur’an’daki ruh dili, yalnızca kişisel bir iç huzur veya soyut bir ilham anlamına gelmez. Vahyi taşıyan, peygamberleri destekleyen ve Allah’ın emriyle hareket eden bir görev dili de taşır. Bu yüzden İslami çevrelerde Faraklit pasajlarının “öğreten, hatırlatan, tanıklık eden, işittiğini söyleyen ve hakikate yönlendiren” bir rehberle ilişkilendirilmesi, yalnızca kelime benzerliğine dayalı dar bir iddia değildir.

Bununla birlikte, Kur’an’daki Rûhu’l-Kudüs ifadesi doğrudan “Faraklit budur” şeklinde kullanılmamalıdır. Daha temkinli sonuç şudur: Kur’an, ruh ve vahiy dilini birlikte kullanır; bu da İslami çevrelerde Faraklit vaadinin neden sonraki bir ilahi rehberlik ve peygamberlik çerçevesinde ele alındığını anlamamıza yardım eder.

İslami Çevrelerdeki Yorumlar Nereden Güç Alır?

İslami çevrelerde Faraklit pasajları çoğu zaman Hz. Muhammed’in gelişine işaret eden metinler arasında görülmüştür. Bu yorumun bir boyutu Kur’an’daki “Ahmed” ifadesiyle ilişkilidir. Saf Suresi 6. ayette İsa’nın kendisinden sonra gelecek ve adı Ahmed olan bir elçiyi müjdelediği belirtilir.

“Meryem oğlu İsa da: ‘Ey İsrailoğulları! Ben size Allah’ın elçisiyim. Benden önce gelen Tevrat’ı doğrulayıcı ve benden sonra gelecek Ahmed adında bir elçiyi müjdeleyici olarak geldim.’ demişti.”

Saf Suresi 61:6

Daha güçlü nokta şudur: Yuhanna’daki Faraklit pasajlarının içeriği, İslami çevrelerdeki yorumların neden bu metinle ilgilendiğini açıklar. Çünkü vaat edilen figür öğretir, hatırlatır, tanıklık eder, işittiğini söyler, hakikate yönlendirir ve İsa’yı yüceltir. Bu görevler, sonraki bir peygamberin göreviyle de anlamlı biçimde ilişkilendirilebilir.

Bu yorumun herkes tarafından kabul edilmesi gerekmez. Fakat bunun niçin tarih boyunca ortaya çıktığı anlaşılırdır. Metnin dili buna hiç imkân vermeyen kapalı bir yapı değildir.

Periklytos / Ahmed Meselesi Nasıl Ele Alınmalı?

Bazı Müslüman yazarlar, Yuhanna’daki Paraklētos kelimesinin aslında Periklytos, yani “övülen” anlamına gelen bir kelimeyle ilişkili olabileceğini savunmuştur. Bu da Arapçadaki Ahmed/Muhammed anlam alanıyla ilişkilendirilmiştir.

Bu iddia dikkatli ele alınmalıdır. Çünkü bugün elimizdeki Yunanca Yuhanna yazmaları Paraklētos okur. Eğer bütün argüman yalnızca bu kelime ihtimaline bağlanırsa, metinsel dayanak zayıflar.

Daha sağlam yol, mevcut metindeki Paraklētos kelimesiyle ve pasajların kendi içeriğiyle çalışmaktır; mevcut metin bile yeterince soru açmaktadır.

Bu yüzden Periklytos/Ahmed bağlantısı, ana ispat değil; ancak tarihsel yorum geleneğinde dikkate alınabilecek ikincil bir ihtimal olarak ele alınmalıdır.

“Dünya Onu Kabul Etmeyecek” İfadesi

Yuhanna 14:17’de hakikat Ruhu için “dünya onu kabul edemez” denir. Geleneksel Hristiyan yorum, bunu dünyanın Kutsal Ruh’u tanımaması şeklinde anlar. Bu yorum kendi içinde tutarlıdır.

Fakat aynı ifade, daha geniş bir düzlemde de düşündürücüdür. Yuhanna’da “dünya” çoğu zaman Tanrı’dan gelen hakikate kapalı olan düzeni ifade eder. İsa da dünya tarafından reddedilir. Elçiler de reddedilir. Tanrı’dan gelen tanıklık her zaman kolayca kabul edilmez.

Bu açıdan bakıldığında, Faraklit’in dünya tarafından kabul edilmemesi, yalnızca görünmez bir ruhani varlığın tanınmaması anlamına gelmek zorunda değildir. Tanrı’dan gelen bir tanığın, rehberin veya uyarıcının da dünya tarafından reddedilmesi Yuhanna’nın genel diliyle uyumludur.

“Size Her Şeyi Öğretecek” ve “Hatırlatacak”

Yuhanna 14:26’da Faraklit’in öğrencilerine her şeyi öğreteceği ve İsa’nın söylediklerini hatırlatacağı belirtilir. Bu cümle klasik Hristiyan yorumda Kutsal Ruh’un öğrencileri aydınlatması olarak anlaşılır. Özellikle Elçilerin İşleri’ndeki Pentekost anlatısı bu yorumla birlikte okunur.

Fakat “öğretmek” ve “hatırlatmak” görevleri, yalnızca içsel ilhamla sınırlı olmak zorunda değildir. Bu kelimeler aynı zamanda vahiy, açıklama, düzeltme ve yeniden yönlendirme anlam alanına da girer. Bir topluluk İsa’nın sözlerini zamanla farklı yorumlamış, bazı yönleri unutmuş veya başka doktrinlerin gölgesinde bırakmışsa, “hatırlatma” görevi tarihsel açıdan çok anlamlı hale gelir.

Barnabas İncili Bu Tartışmada Nereye Oturur?

Barnabas İncili, İsa’nın kendisinden sonra gelecek bir elçiye işaret ettiği bir anlatı kurar. Bu yönüyle Faraklit tartışmasıyla doğal olarak kesişir. Ancak bu kesişmeyi dikkatli anlatmak gerekir.

Barnabas metni, Yuhanna’daki Faraklit pasajlarının doğrudan açıklaması değildir. Yuhanna ayrı bir kanonik metindir; Barnabas ise farklı bir metin geleneği içinde değerlendirilmelidir. Fakat ikisi aynı büyük soruya temas eder: İsa’dan sonra Tanrı’nın rehberliği nasıl devam edecektir?

Kanonik Yuhanna, Faraklit’in geleceğini söyler. Barnabas metni ise gelecek bir elçi fikrini daha açık biçimde işler. Bu durum, Barnabas’ın mutlaka Yuhanna’dan türediğini göstermez. Aynı zamanda Yuhanna’daki Faraklit vaadinin, daha geniş bir peygamberlik beklentisi içinde okunmasına neden olan metinsel zemini de gösterir.

En Güçlü Karşı Argümanlar

Bu sayfada ele alınan görüşe karşı en güçlü argümanlar ciddiye alınmalıdır.

Birinci karşı argüman Yuhanna 14:26’dır. Bu ayette Faraklit açıkça Kutsal Ruh olarak anılır. Bu, klasik Hristiyan yorumun en güçlü dayanağıdır.

İkinci karşı argüman Pentekost’tur. Elçilerin İşleri’nde Kutsal Ruh’un öğrenciler üzerine gelmesi, birçok Hristiyan yorumcuya göre Faraklit vaadinin gerçekleşmesidir.

Üçüncü karşı argüman Faraklit’in öğrencilerle “kalması” ve “onlarda olması” dilidir. Bu ifade, bedensel bir peygamberden çok ruhani bir varlık şeklinde yorumlanmıştır.

Bu karşı argümanlar hafife alınmamalıdır. Fakat bunlar tartışmayı tamamen bitirmez. Çünkü Yuhanna 16’daki “kendiliğinden konuşmayacak, ne işitirse onu söyleyecek” dili, Faraklit’in tanıklığı ve hakikate yönlendirme görevi hâlâ açıklama ister. Ayrıca İsa’dan sonra hiçbir gönderilmiş rehberin gelemeyeceğine dair açık bir İncil cümlesi yoktur.

Neden Bu Tartışma Önemli?

Faraklit tartışması yalnızca bir kelime tartışması değildir. Bu konu, daha büyük bir sorunun parçasıdır: İsa’nın mesajı, sonraki kilise doktrini içinde nasıl yorumlanmıştır? İsa’nın gönderilmişlik, Tanrı’ya bağlılık ve aldığı sözü bildirme dili, sonraki yüzyıllarda nasıl okunmuştur? İsa’dan sonra hakikatin rehberliği hakkında hangi ihtimaller dışarıda bırakılmıştır?

Sonuç: Metin Konuyu Kapatmıyor

Faraklit pasajları, dikkatle okunduğunda basit bir sonuca indirgenemez. Yuhanna 14:26’daki Kutsal Ruh ifadesi, geleneksel Hristiyan yorumun ciddi dayanağıdır. Fakat aynı pasaj grubunda “başka bir Faraklit”, “öğretecek”, “hatırlatacak”, “tanıklık edecek”, “kendiliğinden konuşmayacak”, “işittiğini söyleyecek” ve “gelecek şeyleri bildirecek” gibi ifadeler de vardır.

Bu ifadeler, İsa’nın kendi gönderilmişlik diliyle birlikte okunduğunda daha geniş bir alan açar.

Bu yüzden en güvenli sonuç şudur: Faraklit’in Kutsal Ruh olarak yorumlanması Hristiyan geleneğinde güçlü bir yere sahiptir; fakat Yuhanna’daki metin, İsa’dan sonra gelecek rehberlik sorusunu tamamen kapatmaz. Tam tersine, bu sorunun Hristiyan yorum tarihinde ve İslami çevrelerdeki yorumlarda neden tekrar tekrar gündeme geldiğini anlamamıza yardım eder.

Barnabas İncili bu noktada önem kazanır. Çünkü Barnabas metni, İsa’nın sonraki bir elçiyi haber verdiği çizgiyi açık biçimde işler. Bu, Yuhanna’daki Faraklit pasajlarının tek açıklaması değildir; fakat Faraklit vaadinin tarih boyunca neden yalnızca kilise içi bir doktrin maddesi olarak kalmadığını gösteren daha geniş tartışmanın bir parçasıdır.

Referanslar

1. Yuhanna 14:16–17. İsa’nın “başka bir Faraklit” vaadi ve “hakikat Ruhu” ifadesi.
2. Yuhanna 14:26. Faraklit’in Kutsal Ruh olarak anılması, öğretmesi ve İsa’nın sözlerini hatırlatması.
3. Yuhanna 15:26–27. Faraklit’in İsa hakkında tanıklık etmesi ve öğrencilerin tanıklığı.
4. Yuhanna 16:7–15. Faraklit’in gelmesi, hakikate yönlendirmesi, kendiliğinden konuşmaması, işittiğini söylemesi ve gelecek şeyleri bildirmesi.
5. Yuhanna 5:19, 5:30; 7:16–18; 8:26–28; 12:49–50; 14:10–24. İsa’nın kendi başına konuşmadığını, aldığı sözü bildirdiğini ve gönderilmiş olduğunu vurgulayan pasajlar.
6. Matta 15:24; Luka 4:43. İsa’nın gönderilmişlik ve görev dili.
7. Elçilerin İşleri 2. Pentekost anlatısı ve Kutsal Ruh’un öğrenciler üzerine gelişi.
8. 1. Yuhanna 2:1. Paraklētos kelimesinin İsa için “savunucu” anlamında kullanılması; kelimenin yalnızca soyut bir güç değil, şahısla ilişkili bir görev anlamı taşıyabildiğini gösteren önemli kullanım.
9. Kur’an, Saf Suresi 61:6. İslami çevrelerdeki Ahmed yorumu için temel metin.
10. Kur’an, Bakara 2:87 ve 2:253. İsa’nın Rûhu’l-Kudüs ile desteklenmesi.
11. Kur’an, Mâide 5:110. Allah’ın İsa’yı Rûhu’l-Kudüs ile desteklediğini hatırlatması.
12. Kur’an, Nahl 16:102. Rûhu’l-Kudüs’ün vahyi hak ile indirdiğine dair ifade.
13. Kur’an, Şuara 26:193–194. Kur’an’ın Rûhu’l-Emîn tarafından peygamberin kalbine indirildiği ifadesi.
14. Kur’an, İsrâ 17:85. Ruhun Rabbin emrinden olduğuna dair kısa fakat önemli ifade.
15. Kur’an, Mücâdele 58:22. Müminlerin Allah tarafından “kendinden bir ruh ile” desteklenmesi.
16. Eusebius, Ecclesiastical History, 5.16–18. Montanizm ve erken Hristiyanlıkta yeni peygamberlik/Faraklit beklentisi tartışmaları için önemli erken kaynaklardan biri.
17. Epiphanius, Panarion. Montanist hareket ve erken Hristiyan yorum tartışmaları hakkında sonraki patristik kaynaklardan biri.
18. Modern Yuhanna yorumları ve Yeni Ahit sözlükleri. Paraklētos kelimesinin “yardımcı, savunucu, tesellici” anlam alanı ve Yuhanna’daki kullanımı için başvurulan ikincil kaynak grubu.
19. Barnabas İncili, gelecek elçi vurgusu taşıyan ilgili bölümler. Bu sayfada Barnabas metni, Yuhanna’daki Faraklit pasajlarının zorunlu açıklaması olarak değil, aynı büyük tartışmaya giren farklı bir metin geleneği olarak değerlendirilir.

Ayrıca bakınız: Yeni ve Eski Ahit’te Hz. Muhammed’e İşaretler