Olmayana Ergi ve Tarihsel Bir Hipotez

Morisko bağlantısı, iddia edilen Dante paralellikleri, İncil Uyumu teorisi ve Barnabas İncili'nin geç dönem bir sahtecilik olduğu yönündeki genel iddialar, eleştirmenler tarafından uzun zamandır kesin açıklamalar gibi sunuluyor. Oysa Eğer Uydurmaysa sayfasında ayrıntılı biçimde gösterildiği gibi, bu teorilerin her biri dikkatle incelendiğinde ya çöküyor ya da salt spekülasyon olarak kalıyor.

Olmayana Ergi — Mantıksal Eleme

Bugüne kadar öne sürülen başlıca açıklamalar ikna edici biçimde ayakta kalmıyorsa, artık başka bir ihtimali ciddiyetle düşünmek gerekir.

Metnin Müslümanlar tarafından uydurulduğu iddiası kendi içinde çelişiyor. Bu görüşü savunanlar, aynı zamanda metnin bazı noktalarda — özellikle yedi göğe karşı dokuz gök meselesinde — Kur’an ile uyuşmadığını da vurguluyor. Ancak bu iki iddiayı aynı çevre dile getirince mantık çöküyor. Çünkü bir Müslüman sıfırdan bir metin uyduracak olsa, neden içine Kur’an ile uyuşmazlık taşıyan unsurlar yerleştirsin? Kurgu yapan biri teolojik pürüzleri ayıklardı. Bu unsurların korunmuş olması, karşımızdaki metnin basit bir “uydurma” teorisiyle açıklanamayacak bir geçmişe sahip olduğunu düşündürüyor.

Morisko hipotezi tarihsel açıdan ilgi çekici görünse de, metnin yüzyıllar süren sessizliğini ve kendine has dilsel dokusunu açıklamakta yetersiz kalıyor. Doğrudan Dante etkisi, İncil Uyumu bağımlılığı ve benzeri anakronizm iddiaları ise ya abartılıyor ya da çelişki ve tutarsızlık iddiaları sayfasında da görülebileceği gibi, metnin geçirdiği çeviri ve redaksiyon katmanları üzerinden makul bir zemine oturtulabiliyor.

Bu yaygın açıklamaları bir kenara bıraktığımızda geriye şu temel soru kalıyor:

Eğer bu metin geç dönem bir uydurma değilse, o hâlde nedir?

Tarihsel Bir Hipotez

Bu hipotezi özellikle dikkate değer kılan nokta, diğer yaklaşımların açıklamakta zorlandığı iki temel durumu bir arada açıklamasıdır: Birincisi, metnin Avrupa’nın nüfuzlu çevrelerinde neden böylesine büyük bir merak uyandırdığı; ikincisi ise buna rağmen neden Engizisyon kayıtlarında belirgin bir soruşturma izi bırakmadığıdır. Eğer metnin bir aşamada Vatikan çevresinden geçtiği varsayılırsa, bu iki durum da birbiriyle bağdaşır.

Tarihsel olarak makul bir ihtimal şudur: Bugün Barnabas İncili adıyla bilinen metin, 16. yüzyılda masa başında üretilmiş bir sahtecilik değil; kökleri Hristiyanlığın ilk yüzyıllarına kadar uzanabilecek eski bir apokrif metin olup uzun süre Vatikan’ın kapalı arşivlerinde korunmuş olabilir.^[1]

Vatikan Apostolik Arşivi, 85 kilometreyi aşan raf uzunluğuyla ve yaklaşık on iki asra yayılan belge birikimiyle dünyanın en büyük ve en sıkı korunan koleksiyonlarından biridir.^[2] Arşivin önemli kısımları, Papa XIII. Leo tarafından 1881’de araştırmacılara açılıncaya kadar dışarıdan bilim insanlarına kapalı kaldı.^[2]

Üstelik Roma’nın tarih boyunca teolojik bakımdan sakıncalı gördüğü metinlerle ilişkisi her zaman bunları yalnızca yok etmek biçiminde işlemiyordu. Bazı eserler temin ediliyor, inceleniyor, notlandırılıyor, düzeltilerek dolaşımda bırakılıyor ya da mahkûm edilerek dosyalanıyordu. Index geleneği ve ona bağlı inceleme pratiği, merkezî kilise otoritesinin tehlikeli gördüğü metinleri uzaktan lanetlemekle yetinmediğini; onları fiilen elde tutup içeriklerini bilmeye çalıştığını gösterir.^[8] Bu nedenle, Barnabas İncili gibi Hristiyanlık içi tartışmalar bakımından hassas bir metnin, en azından bir aşamada, Vatikan çevresinde veya ona bağlı koruma ve inceleme düzeni içinde bulunmuş olabileceği düşüncesi kurumsal tarih açısından yabancı değildir.

Bu elbette doğrudan belgeyle ispatlanmış bir olay değildir. Ancak meseleye yalnızca “Kilise böyle bir metni neden saklasın?” diye bakmak da eksik kalır. Bazen saklamak, sahip çıkmak anlamına değil; tam tersine, metni denetim altında tutmak, ne söylediğini bilmek ve gerektiğinde ona nasıl karşılık verileceğini önceden kestirebilmek anlamına gelir. Bu açıdan bakıldığında, Barnabas gibi sorun çıkarabilecek bir metnin Roma’daki merkezi kilise çevresinin kapalı arşiv ve kütüphane düzeni içinde korunmuş olması, tarihsel bir ihtimaldir.^[8]

Rönesans Döneminde Tercüme Hareketliliği

Rönesans döneminde eski elyazmalarını bulma, kopyalama, tercüme etme ve inceleme yönünde güçlü bir ilgi vardı. Bu yalnızca genel bir kültürel eğilim değildi; papalık düzeyinde de teşvik edilen bir atmosferdi. Özellikle V. Nicholas (1447–1455), IV. Sixtus (1471–1484) ve X. Leo (1513–1521) dönemlerinde papalık çevresi, klasik ve erken Hristiyanlık metinlerinin toplanmasını, korunmasını ve incelenmesini destekleyen güçlü bir zemin oluşturdu.^[3][4][5] V. Nicholas hümanist öğrenimle, eski metinlerin kopyalanıp tercüme edilmesiyle ve Vatikan Kütüphanesi’nin temelleriyle yakından anılır.^[3] IV. Sixtus Vatikan Kütüphanesi’ni kurumsal olarak güçlendirdi ve onu bilginlere açtı.^[4] X. Leo ise Roma’yı bilinçli biçimde bir kültür merkezi hâline getiren önde gelen Rönesans papalarından biriydi.^[5] Böyle bir atmosferde, teolojik açıdan sorunlu görülen nadir bir metnin kurumsal merakla incelenmesi veya İtalyanca gibi dillere çevrilmesi şaşırtıcı değildir.^[6]

Bu çerçeve, günümüze ulaşan İtalyanca nüshanın neden 16. yüzyıla ait bazı dilsel izler taşıdığını da açıklar. Metnin anlatı omurgası çok eski bir geleneği koruyor olabilir; fakat elimizdeki nüsha daha geç bir dönemde yapılmış İtalyanca aktarımın ürünü olabilir.^[7] Tarihsel kayıtlardaki uzun sessizlik de bu sayede anlam kazanır: Sıkı denetim altındaki bir arşivde tutulan bir metin, bir kopyası dışarı sızana kadar dünyada görünür bir iz bırakmadan yüzyıllarca beklemiş olabilir.^[7] Bugün elde bulunan İtalyanca nüsha, Viyana Avusturya Millî Kütüphanesi’ndeki Cod. 2662 ile ilişkilidir; metnin John Frederick Cramer’dan Prens Eugene’e, oradan da Avusturya Millî Kütüphanesi’ne uzanan daha geç bir dolaşım hattı vardır.^[7]

Engizisyon sessizliği de yine bu bağlamda anlamlıdır. Roma Engizisyonu 1542’den itibaren papalık denetiminin merkezî araçlarından biri hâline gelmişti.^[8] Kutsal Ofis’in devamı olan İnanç Doktrini Cemaati’nin tarihî arşivleri 1998’de, Vatikan Apostolik Arşivi ise 1881’de araştırmacılara açıldı.^[2][8] Buna rağmen, erişilebilir tarihî kayıtlarda Barnabas İncili’ne ilişkin belirgin bir Engizisyon davası ortaya çıkmış değildir.^[8] Eğer bir metin bir aşamada Vatikan çevrelerinde bilinmiş ya da incelenmişse, onun etrafında dolaşan söylentileri resmî bir soruşturmaya konu etmek sadece meseleyi daha da görünür hâle getirirdi. Sorgulanan kişiler, metnin ya da ona dair haberin Vatikan kanalıyla dolaşıma girdiğini söyleyebilirdi. Bu da eseri zayıflatmak yerine ona tarihsel ağırlık kazandırır, ilgiyi daha da artırırdı.

Avrupa aristokrasisinin ve önde gelen sosyete çevrelerinin kitap dünyası, sıradan metinlere rastgele ilgi gösterilen bir alan değildi. Bu çevrelerde değeri belirleyen şey yalnızca içerik değil; nadirlik, köken, prestij ve tarihsel ağırlıktı. Nitekim 18. ve 19. yüzyılın büyük özel kütüphaneleri, “nadir, merak uyandırıcı ve görkemli kitaplar” etrafında şekillenen bir koleksiyon kültürünü yansıtıyordu.^[9] Prens Eugene’in kütüphanesi de bu dünyanın seçkin örneklerinden biriydi: yaklaşık 15.000 ciltlik bu koleksiyon bugün bile Avusturya Millî Kütüphanesi’nin en değerli varlıkları arasında anılmaktadır.^[10] Aynı dünyanın para boyutu da dikkat çekicidir: 1812’de Roxburghe satışında Boccaccio’nun 1471 tarihli Decameron nüshasına £2,260 ödenmiş ve bu rakam o tarihte bir kitap için verilmiş rekor bedel sayılmıştı (bugünkü alım gücüyle yaklaşık £208,600).^[11] Böyle bir ortamda, kaynağı belirsiz sıradan bir metnin yüksek aristokrasi çevrelerinde güçlü bir yankı uyandırması pek beklenmezdi.

Buna karşılık, Vatikan çevrelerinde konuşulduğu ya da oradan sızan haberlerle duyulduğu düşünülen bir metin çok yüksek bir ilgi doğururdu. Bu merak yalnızca aristokrat çevrelerle sınırlı kalmaz, din adamları arasında da güçlü bir karşılık bulurdu. Fra Marino hikâyesi ve ardından metnin Avrupa elitleri arasında dolaşıma girmiş görünmesi, böyle bir tabloyla dikkat çekici ölçüde örtüşmektedir.^[7]

Tarih, uzun süre sessiz kalan metinlerin sonradan gün yüzüne çıkmasına yabancı değildir. Nag Hammadi yazmaları 1945’te Mısır’da bulundu ve erken Hristiyanlık ile gnostik geleneklere ait geniş bir metin dünyasını yeniden görünür hâle getirdi.^[12] Daha yakın dönemde, Hamburg’da uzun süre fark edilmeden kalmış P.Hamb.Graec. 1011 fragmanı, Tomas’ın Çocukluk İncili’nin bilinen en eski nüshası olarak tanımlandı.^[13] Aynı şekilde, The Oxyrhynchus Papyri’nin 87. cildi, P.Oxy. 5575, 5576 ve 5577 gibi, daha önce bilinmeyen İsa sözleri ve erken teolojik metinler içeren fragmanları yayımladı.^[14] Bunların hiçbiri Barnabas İncili’nin mutlaka aynı kategoriye ait olduğunu kanıtlamaz. Ama antik ve kanon dışı Hristiyan metinlerinin yüzyıllar boyunca gizli kalabildiğini, yanlış tanımlanabildiğini veya yayımlanmadan bekleyebildiğini açıkça ortaya koyar.

Buradan Ne Sonuç Çıkar?

Hipotez hâlâ bir yeniden inşadır; fakat boş bir spekülasyon değildir. Katalog tanıklarından, elyazması muhafazasından ve metin çevresindeki sessizlik ile ilgi örüntüsünden hareket eder.

Bu nedenle gücü, kesin hüküm iddiasında değil açıklama uyumunda aranmalıdır: standart geç-uydurma teorilerinden daha fazla veriyi daha doğal biçimde açıklayıp açıklamadığında.

En güvenli sonuç, bu hipotezin kanıtlandığı değil; delillerin mevcut şeklini standart geç-uydurma teorilerinden daha iyi açıkladığıdır.

J. Fr. Cramer’ın 20 Haziran 1713 Tarihli İthaf Yazısı

Aşağıdaki metin, J. Fr. Cramer’ın 20 Haziran 1713’te Savoy Prensi Eugene’e sunduğu ithaf yazısının Türkçe çevirisidir. Cramer bu kodeksi, Hristiyanlardan saklanmış, Müslümanların övündüğü, tek nüsha gibi görünen ve Prens Eugene’in nadir eserlerle dolu kütüphanesine layık bir parça olarak takdim etmektedir.^[15]

En yüce Savoy Prensi Eugen’e, yenilmez kahramana, Musaların varisine:

Havari Barnabas’ın adını taşıyan bu Muhammedî İncil, yazı karakteri ile eski imlanın işaret ettiği üzere, yüzyıllar önce İtalyancaya çevrilmiştir. Aslı ister Arapça ister başka bir dilde yazılmış olsun — ve eğer tahmine yer varsa, Kur’an’ın o meşhur üç mimarından biri sayılan Nesturi keşiş Sergius tarafından kaleme alınmış olsun — şimdiye kadar hiçbir Hristiyanın görmesine izin verilmemiştir; oysa Hristiyanlar onu bulmak ve incelemek için ellerinden gelen her çabayı göstermişlerdir. Hatta sonunda, Muhammedîlerin kendisiyle bu kadar övündüğü böyle bir İncil’in gerçekten var olduğundan bile şüphe etmeye başlamışlardı. İşte bu kodeksi — zarif bir el yazısıyla yazılmış ve anlaşıldığı kadarıyla tek nüsha olan bu eseri — eşsiz Prens’in hükümdarlara yaraşır bir ruh ve masrafla kurmakta olduğu, basma ve yazma en nadir kitaplarla dolu kütüphanesine küçümsenmeyecek bir süs olması için sunuyorum; aynı zamanda bunu, en büyük kahramanın ölümsüz adına beslediğim sürekli hürmetin, bağlılığın ve son derece sadık gönlümün mütevazı bir hatırası olarak takdim ediyorum.

Johannes Fridericus Cramer, Lahey, Haziran 1713.^[15]

Notlar

1. Cramer bu metni yakın dönem bir sahtecilik gibi görmüyor.
Bunu en açık biçimde, metni “Sergius keşiş”e bağlama ihtimalini dile getirmesinde görüyoruz. Yani Cramer’ın zihnindeki çerçeve, 16. ya da 17. yüzyılda Avrupa’da üretilmiş sıradan bir sahtecilik değil; daha eski, Doğu kökenli ya da İslam’ın ilk dönemleriyle ilişkilendirilebilecek bir metindir. Burada önemli olan Cramer’ın haklı olması değil, metni nasıl gördüğüdür.^[15][16]

2. Cramer’ın andığı “Sergius”, modern tarihçiliğin değil, eski polemik geleneğinin bir figürüdür.
Burada kastedilen kişi büyük ihtimalle Hristiyan ve Süryanice polemik literatüründe görülen Sergius/Bahira figürüdür. Modern araştırma bunu sağlam bir tarihsel veri olarak değil, İslam’ın kökenini vahiy yerine insan öğretisine bağlamak isteyen polemik anlatının parçası olarak değerlendirir. Bu nedenle Cramer’ın Sergius atfı, metnin gerçek kökenini kanıtlamaz; fakat 1713’te hangi zihinsel çerçeve içinde okunduğunu gösterir.^[16]

3. Bu ithafı yalnızca Cramer’ın şahsi kanaati gibi okumak eksik olur.
Metin, Amsterdam’daki Cramer’dan Toland’a, oradan da Prens Eugene’in kütüphanesine uzanan seçkin bir dolaşım hattı içinde görünmektedir. Burada önemli olan, Toland’ın bütün sonuçlarının ikna edici olması değil, tanıklığının daha temel bir noktaya işaret etmesidir: kodeks, saygın bir Amsterdam çevresinde yüksek değer verilen bir eser gibi muamele görmüştür. Bu nokta tek başına bile önemlidir; çünkü metnin Avrupa elitleri arasında neden ciddi bir ilgi uyandırmış göründüğünü açıklamaya yardımcı olur.^[17]

4. Bu ithaf, Avrupa elitleri arasında neden ilgi doğmuş olabileceğini de açıklamaya yardımcı olur.
Prens Eugene’in kütüphanesi sıradan metinlerin biriktiği bir yer değildi. Avrupa çapında müzayedeler ve özel aracılar yoluyla toplanmış değerli kitaplar ve elyazmalarıyla şekillenen, yüksek prestijli bir koleksiyondu.^[10] Bu yüzden Cramer’ın kodeksi Prens Eugene’in kütüphanesine layık bir parça gibi sunması, metnin neden ciddi bir elit merak uyandırmış olabileceğini daha anlaşılır kılar.^[10][15]

Kısa uyarı: Bu ithaf, Cramer’ın kanaatini yansıtır. Modern tarihlendirme ve modern İslam araştırmaları, onun bütün yorumlarını paylaşmaz. Fakat tam da bu yüzden metin değerlidir: bize kodeksin 1713’te, en azından Cramer’ın gözünde ve onu kuşatan seçkin çevrelerde, nasıl bir ağırlık taşıdığını gösterir.^{[7][15][16][17]}

Kaynaklar

1. Decretum Gelasianum içinde Evangelium nomine Barnabae apocryphum ifadesi geçer.
2. Vatikan Apostolik Arşivi’nin resmî sayfası, arşivin yaklaşık on iki asırlık belge birikimi ve 85 kilometreyi aşan raf uzunluğu barındırdığını, ayrıca XIII. Leo tarafından 1881’de araştırmacılara açıldığını belirtir.
3. Britannica’ya göre V. Nicholas, hümanist öğrenimi destekledi; sarayı kopyalama ve tercüme faaliyetleri yürüten hümanistlerin merkezi oldu, ayrıca Vatikan Kütüphanesi’nin temellerini attı.
4. Britannica ve Vatikan Kütüphanesi tarihi, IV. Sixtus’un Vatikan Kütüphanesi’ni güçlendirdiğini, bilginlere açtığını ve 1470’lerde kurumsal biçimde yeniden düzenlediğini gösterir.
5. Britannica, X. Leo’yu önde gelen Rönesans papalarından biri olarak tanımlar ve onun Roma’yı bir kültür merkezi hâline getirdiğini söyler.
6. L. D. Reynolds ve N. G. Wilson, Scribes and Scholars; Anthony Grafton, Commerce with the Classics; Bart D. Ehrman, Lost Christianities.
7. Viyana, Österreichische Nationalbibliothek, Cod. 2662; Lonsdale ve Laura Ragg, The Gospel of Barnabas (Oxford, 1907), giriş; ayrıca NASSCAL’ın Cod. 2662 kaydı, elyazmasının Cramer’dan Prens Eugene’e, onun ölümünden sonra da Avusturya Millî Kütüphanesi’ne geçtiğini özetler.
8. Roma Engizisyonu / Kutsal Ofis / İnanç Doktrini Cemaati tarihî arşivlerinin açılışı ve erişilebilir kayıtlar üzerine çalışmalar.
9. Cambridge, 18. ve 19. yüzyıl büyük özel kütüphaneler dünyasını “rare, curious and splendid books” etrafında şekillenen bibliomania çağı olarak özetler.
10. Avusturya Millî Kütüphanesi’nin resmî anlatımına göre Prens Eugene’in yaklaşık 15.000 ciltlik kütüphanesi kurumun en değerli koleksiyonları arasında yer alır.
11. Roxburghe satışına ilişkin kaynaklar, 1471 tarihli Decameron nüshasının 1812’de £2,260’a satıldığını ve bunun bugünkü alım gücüyle yaklaşık £208,600’a karşılık geldiğini, ayrıca o tarihte bir kitap için rekor bedel sayıldığını belirtir.
12. Nag Hammadi Kütüphanesi / Chenoboskion yazmaları üzerine temel kaynaklar.
13. Lajos Berkes ve Gabriel Nocchi Macedo, “The Earliest Manuscript of the So-called Infancy Gospel of Thomas: editio princeps of P.Hamb. Graec. 1011,” Zeitschrift für Papyrologie und Epigraphik 229 (2024), 68–74.
14. The Oxyrhynchus Papyri, cilt LXXXVII; P.Oxy. 5575, 5576 ve 5577.
15. J. Fr. Cramer’ın 20 Haziran 1713 tarihli ithafı için bkz. Ragg baskısı ve ilgili dijital metin.
16. Sergius/Bahira figürü üzerine temel başvuru için bkz. Gorgias Encyclopedic Dictionary of the Syriac Heritage.
17. Toland’ın Barnabas metnine dair çizgisi, Amsterdam’daki “high value” vurgusu ve sonradan sertleşen savunma dili için bkz. Nazarenus, Newton Project özeti ve ilgili modern incelemeler.