Barnabas İncili: Orta Çağ Sahteciliği mi, Yoksa Altında Daha Eski Bir Tabaka mı Var?
Anlattığı olaylardan asırlar sonra ortaya çıkan bir el yazması düşünün. İtalyanca yazılmıştır, Hz. İsa'nın kendi öğrencilerinden birinin adını taşır ve Hristiyanlığın ana geleneğinin öğrettiği hemen her şeyi tersine çevirir. İçinde Teslis, yani Allah'ın Baba, Oğul ve Kutsal Ruh olarak üç şahısta tek varlık olduğu öğretisi yoktur; Pavlus'a sert bir hücum vardır; çarmıhta da Hz. İsa'nın yerine bir başkası ölür. Bu kitap Barnabas İncili'dir.
Onu inceleyen araştırmacıların çoğu, nereden geldiği sorusuna aynı cevabı verir: sahtecilik. Genel kanaate göre geç Orta Çağ'ın, en erken ihtimalle de Yeni Çağ'ın başlarının işidir; öyleyse Hristiyanlığın ilk asırları hakkında söyleyebileceği pek bir şey yoktur. Bu, kitabın elimizdeki hâli hakkındaki hükümdür. İtalyancanın altında ne bulunduğu sorulduğunda ise tablo o kadar düzgün değildir. El yazmasını ilk tarif eden araştırmacıdan, yani 1718'den başlayarak bir dizi uzman metnin içinde daha eski bir malzeme bulmuştur; çoğu bunu, İtalyanca ifadeyi geç bir tarihe koymakla birlikte söylemiştir.
Hüküm derli toplu görünür. Fakat parçalarına ayrıldığında tek ve sağlam bir ispata dayanmadığı görülür: birbirinden farklı türde deliller bir araya getirilerek kurulmuştur ve bu deliller kabaca üç kümeye ayrılır.
Birinci küme el yazmalarının kendisiyle ilgilidir. Araştırmacılar bir metnin günümüze ulaşan her nüshasına "tanık" der ve Barnabas'ın yalnızca iki tanığı vardır: biri İtalyanca, öbürü İspanyolca, ikisi de geç tarihli. İkisinden birini asırlar boyunca elden ele geriye doğru izleyen kesintisiz bir sahiplik zinciri de bugün bilinmiyor.[32]
İkinci küme metnin içine bakar: anlattığı devre uymadığı söylenen ayrıntılar, dört İncil'i tek hikâyede birleştiren İncil uyumlarının yankıları (buna aşağıda geleceğiz) ve edebî benzerlikler. Bunlara paralarla ilgili ifadeler ve bir "jübile" yılından söz eden cümle eklenir.[5] Bunlar küçük ayrıntılardır; fakat hepsi bir araya geldiğinde birinci yüzyılın Yahudiye'sinden çok, sonraki asırların Avrupa'sını hatırlattıkları söylenir. İçlerinden biri kendi tarihini de taşır: yüz yılda bir gelen jübile 1300–1343 yıllarına, yani el yazmasının yazılmasından iki buçuk asır öncesine aittir. Bu tarihin neyi taşıyıp neyi taşıyamayacağını Çelişki İddiaları sayfası, yüz yıllık jübile başlığı altında gösterir.
Üçüncü küme düpedüz akla yatkınlıkla ilgilidir. Teslis'i bu kadar kesin reddeden, düşünceleri çoğu yerde Kur'an'la ve Yahudiliği, Hristiyanlığı ve İslam'ı Hz. İbrahim'e bağlayan daha geniş gelenekle rahatça uyuşan bir İncil, birçok okura geç devirde yazılmış bir din tartışması metni gibi görünür. Bu okurlara göre yazarı belki bir Moriskodur, yani İspanya'da zorla vaftiz edilmiş Müslümanlardan biri (onlara az sonra geleceğiz); belki başka bir Müslümandır; belki de Orta Çağ'dan sonra yazan bir Hristiyan.
Asıl sorulması gereken şudur: bu üç delil kümesi, eserin baştan sona geç bir sahtecilik olarak doğduğunu gerçekten gösteriyor mu? Yoksa daha karışık bir şeye, sahtecilik teorisinin hesaba kattığından daha uzun bir kopya, tercüme ve tertip tarihine mi işaret ediyor?
Pavlus'a ve Kilise'ye karşı çıkan bir kitap: neden neredeyse kimse fark etmedi?
Pek yüksek sesle sorulmayan bir soru vardır. Pavlus'u adıyla anıp eleştiren, Kilise'nin çarmıh anlatısını reddeden, Teslis'i inkâr eden ve Kilise'nin otoritesine açıkça meydan okuyan bir kitap Avrupa'da gerçekten elden ele dolaşsaydı, arkasında bir iz bırakması beklenirdi. Bu iz bir ihbar, bir toplatma emri, bir soruşturma ya da bir arşivde bekleyen birkaç sayfa evrak olabilirdi. Arşivlerin kendisi hiç de boş değildir: davalar, ihbarlar, yasak kitap listeleri, on yıllar boyunca birikmiş evrak. Bu kitap içinse dosya neredeyse boştur.
Bu sessizliğin, devrin şartlarına göre bir okuması da vardır. O yüzyılda kilit altındaki metinler matbaadan çok, kâtipler ve koleksiyoncular eliyle özel kütüphanelere akıyordu; raflarda yaşayan bir kitap, Engizisyon dosyasına girecek türden bir hadiseye hiç yol açmamış olabilir. Arşivden sızan metinlerin belgelenmiş örneklerini, Poggio'dan Bessarion'a, Tarihsel Bir Hipotez sayfası ortaya koyar.
Bu sessizliğin ne anlama geldiğini tartmadan önce, böyle bir kitabın içinden geçmek zorunda kalacağı dünyaya bakmak gerekir.
Ortada duvar yoktu: yan yana yaşayan Müslümanlar, Hristiyanlar ve Yahudiler
Hikâyenin bu kısmı, birbirine kapalı din bölmelerinin içinde geçmedi. Müslümanlar, Hristiyanlar ve Yahudiler uzun devirler boyunca, çoğu zaman da barış içinde yan yana yaşadılar: çarşılarda, ticaret yollarında, gündelik hayatın olağan gidiş gelişinde. Fikirler bu sınırları durmadan aşıyordu; el yazmaları da öyle.[25][27]
Haritaya bir bakın. Osmanlı Devleti uzun süre Balkanlar'ı boydan boya kaplamış, Macaristan'ın içlerine, neredeyse Viyana'ya kadar uzanmıştı. Bu, ortak sınırların, karışık nüfusların, ticaretin, rekabetin ve kesintisiz temasın uçsuz bucaksız bir sahası demekti; merkezinde de çağın büyük güçlerinden biri olarak devletin kendisi duruyordu.

Bu temas yalnızca siyasi değildi; musikide, mimaride, süslemede, halk hikâyelerinde ve halkın dindarlığında da kendini gösteriyordu. Kitab-ı Mukaddes'in Hristiyanlarca yapılan Arapça tercümeleri bile kapalı bir odada gelişmedi: dilde ve üslupta çevrelerinin rengini aldılar ve yer yer şaşırtıcı ölçüde Kur'an'ı andıran bir sesle konuştular.[26] Dinî kimlik de ömür boyu sabit değildi: din değiştirmek o dünyanın bilinen bir olgusuydu ve yalnızca zorlamayla izah edilemez.[27]
Barnabas İncili böyle bir dünyada geniş ölçüde elden ele dolaşsaydı, dikkat çekmek için pek çok fırsat bulurdu: temasın, merakın, rekabetin ve tartışmanın ağları onu çok farklı ilgileri olan okurlara taşırdı. Üstelik bu konuda tek örnek de olmazdı; tarih, makamların hapsetmeye çalıştığı yerde kalmayıp siyasi ve dinî sınırları aşan yasak kitapların örnekleriyle doludur (bu sayfanın notları beş örnek verir).[28] Barnabas Avrupa ile Osmanlı dünyası arasındaki sınır boyunca düzenli biçimde dolaşmış olsaydı, günümüze ulaşan reddiyelerde ve din yazılarında neredeyse hiç görünmemesi yine de bir izah isterdi.
Özellikle Morisko okurların, Hz. Muhammed'in (a.s.) gelişini haber verdiği kabul edilen bir İncil'e ilgi duyması için apaçık bir sebep vardı. Küçük bir çevrenin ilgi duyduğu da bellidir; bıraktığı izleri bir sonraki bölüm ortaya koyar. O çevrenin dışında ise Müslümanların elimizdeki metne sahip olduğunu ya da onu kullandığını gösteren bir delil, modern devirden önce zor bulunur.
Morisko bağlantısı neyi gösterir, neyi göstermez?
Yaygın bir teoriye göre Barnabas İncili'ni Moriskolar uydurmuştur: Hristiyanların İspanya'yı geri almasından sonra orada kalan, zorla vaftiz edilen ve sonunda sürülen Müslümanlar. Moriskoların ve mühtedilerin, yani sonradan Müslüman olanların kitabı okuduğunu gösteren deliller gerçektir ve dosyadaki yerleri bellidir. İspanyolca nüsha mütercimin adını verir: İstanbul'da yaşayan ve İtalyancadan çeviren Aragonlu bir Müslüman, Mustafa de Aranda. Önsözü, Fra Marino adlı bir keşişin İtalyanca kitabı 1585–1590 dolaylarında Vatikan'dan nasıl çıkardığını anlatır. Bu hikâye yalnızca İspanyolca önsözde durur; İtalyanca el yazmasında önsöz diye bir şey yoktur.[1] Kitabı anan en eski Morisko kaydı tek bir cümledir. Tunus'ta sürgünde yaşayan İbrahim et-Taybilî onu 1634 dolaylarında yazmıştır: "y asi mesmo en Elanjelio de San Barnabé donde se hallará luz", yani Aziz Barnabas'ın İncili'nde de ışık bulunacaktır.[2] Morisko yazılarındaki doğrudan atıf bundan ibarettir: tek satır, tek sürgün, hadiseden kırk yıl sonra.
Teorinin zora girdiği yer de tam Tunus'tur. 1609 ile 1614 arasında gemiler yüz binlerce sürgün Moriskoyu tam bu sınır dünyasına, Tunus'a, Mağrib'in geri kalanına ve Osmanlı topraklarına taşımıştı. Orada Hristiyanlığa karşı reddiye yazmak canlı bir türdü ve böyle bir metni elden ele dolaştırmak bu sürgünlere hiçbir şeye mal olmazdı. Teorinin dediği gibi Moriskolar, Hz. Muhammed'in peygamberliğini savunmak için kurulmuş bir İncil yazmış olsalardı, onun ortaya çıkması gereken yer burasıydı. Oysa tam orada yaşayan bir Morisko yazarın kaleminden çıkan tek bir cümledir: geçerken anılan bir kitap adı; kullanılan bir metin değil.
Dil de aynı yöne işaret eder: elimizdeki İncil İtalyancadır; Moriskoların dinî yazılarında alışılmış olan İspanyolca, Arapça ya da aljamiado, yani Arap harfleriyle yazılan İspanyolca değildir.[2][34][35] İspanyolca el yazmasının 1998'de yayımlanması[22], Jan Joosten'e bu metnin İtalyancadan çevrildiğini, tersinin doğru olmadığını gösteren izleri sürme imkânı verdi.[1]
Morisko dünyasından bir metin daha dosyaya girer ve sahtecilik iddiasının en çok yaslanabileceği metin odur. Sonradan Müslüman olan İspanyol Juan Alonso, 1602 ile 1612 arasında Hristiyanlığa karşı bir reddiye yazmıştır ve o da Hz. Muhammed'e Mesih der. Gerard Wiegers bu reddiyeyi Barnabas'ın yanına koymuş ve dikkat çekici benzerlikler bulmuştur. Barnabas'ın Alonso'dan aldığı görüşüne meyletmiş, fakat eldeki delillerin kesin bir neticeye izin vermediğini de belirtmiştir.[60] Benzerliklerin ne anlama geldiğini, alışverişin hangi yönde olduğu belirler. Viyana el yazması genellikle on altıncı yüzyılın sonlarına tarihlenir ve içindeki jübile cümlesi ifadenin bir kısmını 1300–1343'e sabitler. Bu tarih doğruysa, kitap Alonso yazmadan önce İtalyancaydı ve Alonso'nun onun kaynağı olmasından çok okuru olması beklenir. Bu okumaya göre Alonso da et-Taybilî'nin olduğu şeydir: kitabın Morisko dünyasında doğduğunun değil, orada okunduğunun işareti.
Viyana nüshasının kendisi de aynı türden bir işarettir ve en açık olanıdır. Sayfa kenarlarında Arapça notlar vardır: hemen her bölüm için bir başlık, Allah'ın isimleri ve Müslümanların inancıyla uyuşan noktalara düşülmüş kısa kayıtlar; mesela Muhammed'in Allah'ın peygamberi olduğunu söyleyen bir not.[62] 1907 edisyonu için bu notları inceleyen âlimler Arapçayı bir acemininki buldular. D. S. Margoliouth'un hükmüne göre bu notları, ana dili Arapçanın herhangi bir şekli olan biri yazmış olamazdı; yazan kişi yer yer Kur'an'dan alıntı yapıyor gibiydi, fakat Kur'an bilgisi pek derin değildi. Joseph von Karabacek ise notların şüphe götürmez biçimde bir Avrupalının elinden çıktığı kanaatindeydi.[62] Bir not dört dili yan yana koyar: Arap dilinde Ahmed, İbrani dilinde Messia, Latincede Consolator, Yunancada Paracletus. Bu, Latince tahsil görmüş birinin notudur.
Cilt, kitabın ilk cildidir. 1907 editörleri onu Doğu işi saymış ve neredeyse bir eşini, Venedik ile Osmanlılar arasında yapılmış ve 1570'lerde İstanbul'da ciltlenmiş bir antlaşmanın üzerinde bulmuştu. 1977 edisyonu için görüşüne başvurulan Viyana kütüphanesinin uzmanları da cildi on altıncı yüzyılın son üçte birine ait bir Doğu işi saydı. Kütüphanenin bugünkü katalog kaydı ise kitabın menşei olarak İtalya'yı gösterir. Kâğıt Venedik'te ya da yakınlarında, 1563'ten önce olmamak üzere yapılmıştır ve müstensihin, yani metni kopya eden kişinin imlası Venediklidir. Gerard Wiegers, nüshanın bir Osmanlı çevresinde yapıldığını savunur.[63]
Peki kırmızı kalemi kim tutuyordu? Eldeki en iyi delile göre, İtalyancayı yazan adamın kendisi. 1977 tıpkıbasımının editörleri kitabı Viyana'da yerinde incelediler ve gerekçelerini de verdiler. Bir sayfada kırmızı noktalı bir çizgi, kenardaki notu açıkladığı kelimelere bağlar; demek ki metni kırmızıyla çerçeveleyip işaretleyen el, notları da yazmıştır. Arapça ile İtalyanca da aynı şekillerde yanılır: gereksiz yere eklenmiş harfler, sayıları yazmanın aynı tuhaf yolu, aynı cümle kuruluşları. Notların kendisi kırmızıdır. John Toland bunu 1718'de söylemişti ve kütüphanenin renkli taramaları onu doğrular: notların kırmızısı çerçevenin kırmızısıdır ve metnin kahverengiye çalan siyahına hiç benzemez.[64]
Aynı editörler, sayfada bıraktıklarından yola çıkarak onun portresini de çizdiler. Adam bir metin kaleme almıyor, kopya ediyordu. Yanlış yazdığı yerleri kazıyıp üstüne doğrusunu yazmıştı ve bu yanlışların ikisi, hiçbir yazarın kendi kitabında yapmayacağı türdendi. Meslekten yetişmiş bir kâtip de değildi. Kitabı Doğu'da kitapların yapıldığı gibi düzenlemişti: yazıdan önce çekilmiş kırmızı bir çerçeve, Doğu yazmalarının durak yerlerini işaretlemek için kullandığı türden kırmızı noktalar, yapraklarda Doğu rakamları. Arapçası, gramerinde ve yalnızca Türkçenin verebileceği bir iki kelimede Türkçeye yaslanır. Bu İncil'in bölümlerine "sure" der, oysa Müslümanlar bu kelimeyi Kur'an'a ayırır; kelime-i şehadeti de bilinen şekliyle yazmaz. Editörlerin vardığı netice şuydu: bu notları İslam içinde yetişmiş hiç kimse yazmamıştır. Üç ihtimali açık bıraktılar: Doğu'da çalışan bir Venedikli, İtalyanca öğrenmiş bir Doğulu ya da Kuzey İtalya'da yaşayan Avrupalı bir Müslüman.[64]
Bu, İtalyanca ile Türkçe arasında yaşamış bir adamdır ve o çağ böyle adamları tanıyordu. Venedik 1551'den itibaren gençleri tercüman olarak yetişsinler diye İstanbul'daki elçiliğine gönderiyordu; cildin neredeyse eşi olan cilt de o cumhuriyetin kendi devlet evrakından birinin üzerindedir. Sonradan Müslüman olmuş biri de olabilir. Toland notları yazanı gayretli bir Müslüman saymıştı; kayıtlar ise bu gayreti pek desteklemez. Bu sayfa, kitabın içinden geçmek zorunda kalacağı dünyayı yukarıda tarif etti: Müslümanlarla Hristiyanların yan yana yaşadığı ve kutsal kitaplar üzerine tartıştığı bir dünya. Hz. İsa'nın Peygamber'i haber verdiği bir İncil orada bir hadise olurdu ve kitap elinde olan gayretli birinin onu hadiseye çevirmek için her sebebi vardı. Oysa Tunus'taki bir sürgünün tek cümlesi dışında o çağın hiçbir Müslüman yazarı kitabı anmaz, hiçbir Hristiyan yazar da ona cevap vermez.
Bu adam kim olursa olsun, yerini ve zamanını belli ettiği şey nüshadır ve bu site nüshayı hiçbir zaman erken bir tarihe koymamıştır. O, kitabın yazarı değil, müstensihiydi. Jübile cümlesi İtalyanca ifadeyi 1300 ile 1343 arasına, yani onun kalemi eline almasından iki buçuk asır kadar öncesine yerleştirir. Arapça metnin yanında ve üstünde durur; içinde değil.
Aynı türden bir şey ise metnin içinde durur. Hikâyelerinden birkaçı Arapça ve Osmanlıca vaaz kitaplarında da anlatılır: Süleyman'ın bütün yaratıklara hazırladığı ziyafeti bir balık yutar; nefis, açlık onu yola getirene kadar Allah olduğunu söyler; Şeytan Hz. Âdem'in çamuruna tükürür. İtalya'daki bir yazarın bunları oradan alabilmesi için o dili bilmesi ve böyle bir kitabın bir nüshasını elinde bulundurması gerekirdi. Öyleyse ya o dünyaya aşina bir el bunları metne koymuştur, ya da ikisi de henüz bulunamamış daha eski anlatımlara dayanır. Bu site yönü açık bırakır. El Yazmasından Sonra Bulunan Tanıklar sayfası bunları dördüncü tablosunda sıralar ve iki taraf için de delil saymaz.
Margoliouth'un aynı notu sessizlik hakkında da konuşur. Hristiyanlığa karşı yazmış Müslüman yazarlardan eserleri basılmış olanları, İbn Hazm ve İbn Teymiyye de içlerinde olmak üzere, taramış ve kitabın hiçbir izine rastlamamıştı. Ona göre Barnabas İncili bütün bu reddiyelerin yazarları için çok makbul bir kitap olurdu, fakat şöhreti kulaklarına ulaşmamıştı.[62] Kitabın biçimi hakkında da bir şey eklemişti: kendi dinini iyi bilen bir Müslüman, kayıp İncil'i yeniden kurmak isteseydi onu bir Barnabas İncili biçiminde değil, Allah'ın doğrudan Hz. İsa'ya hitabı biçiminde kurardı.
Morisko delilinin tamamı budur. Sıradaki iş, böyle bir sessizliğin neyi ispatlayıp neyi ispatlayamayacağına karar vermektir.
Bu sessizlik ne anlama gelir?
Bu iplikler bir araya getirildiğinde netice daralır. Eldeki deliller, daha gösterişli olan yaygın tabloya uymaz: Müslümanların uydurduğu ve asırlar boyunca Hristiyanlara karşı tekrar tekrar kullandığı bir tartışma silahı. Kayıtlarda böyle bir şey yoktur.
Fakat bu, göründüğünden daha dar bir iddiadır. Elimizdeki metnin Müslüman yazarlarda neredeyse hiç iz bırakmadığını söylemek bir şeydir; Barnabas adını taşıyan bir İncil'in Hristiyan dünyasının hiçbir yerinde daha eski bir geçmişi bulunmadığını söylemek ise bambaşka bir şeydir. Bu ikinci, daha kuvvetli iddianın aleyhine ise delil vardır. Barnabas adını taşıyan bir İncil, en azından başlığıyla, ilk Hristiyan kitap listelerinde biliniyordu. Kilisenin kabul ettiği ve reddettiği kitapları sayan, başında Papa Gelasius'un (492–496) adını taşıyan Decretum Gelasianum, reddedilenler arasında Barnaba adıyla anılan İncil'i de sayar (Evangelium nomine Barnabae apocryphum).[3] Oradaki apokrif kelimesi resmî derlemenin dışında kalan kitap demektir; kendiliğinden "sahte" anlamına gelmez, yalnızca "listeye alınmamış" demektir.
Bu satır, o eski başlığın bugün elimizde bulunan İtalyanca metinle aynı kitap olduğunu gösteremez; Altmış Kitap Listesi adıyla bilinen benzer katalog da gösteremez. Fakat iki kayıt da önemsiz değildir. İkisi birlikte şunu gösterir: Barnabas adını taşıyan bir İncil, Geç Antik Çağ'ın Hristiyan kitap listelerinde bilinen bir addı; yani Orta Çağ'dan da, elimizdeki İtalyanca el yazmasından da çok önce.
Elimizdeki eserin bıraktığı izin ne kadar silik olduğu düşünülürse, bu eski kayıtlar daha derine inmek için yeterli sebeptir: sonraki İtalyanca metin, çok daha eski bir Barnabas geleneğinden bir iplik taşıyor olabilir mi?
O hâlde Avrupa'da Hristiyanlar ya da Yahudiler mi yazdı?
Müslüman uydurması teorisi izahın bütün yükünü taşıyamıyorsa, bakılması gereken bir ihtimal daha vardır: metin Avrupa'nın içinde, bazı Hristiyan ya da Yahudi çevrelerinde yazılmış olabilir mi?
Bu ciddi bir sorudur. Ne var ki Barnabas İncili'nin dili, hedefleri ve tavrındaki sertlik, onu yerleşik Hristiyan çevrelerinde kabul görmeyi amaçlayan sıradan bir sahtecilik saymayı zorlaştırır.
Kabul görmek isteyen bir sahtecilik, alışıldığı üzere tanınmış otoritelere, mevcut kurumlara ya da bilinen öğretiye yaslanır. Hâkim dinî yapıyı karşısına almak yerine temkinli davranmak ve inanılmaya en elverişli yolu tutmak için her sebebi vardır. Barnabas ise çoğu yerde bunun tersini yapar.
Pavlus'a bu kadar açık karşı çıkmak neden pahalı bir yoldur?
Barnabas İncili'nin en çarpıcı yanlarından biri, Pavlus'a ne kadar erken ve ne kadar doğrudan karşı çıktığıdır. Daha ilk sayfası sözü dolaştırmaz: Pavlus'u adıyla anar, onu açıkça eleştirir ve yanlış bir öğreti yaymış biri olarak gösterir.
Bu tavrın ağırlığı, Pavlus'un taşıdığı ağırlık hatırlanınca anlaşılır: Yeni Ahit'in on üç mektubu onun adını taşır ve sonraki Hristiyan ilahiyatının gelişiminde merkeze yakın bir yerde o durur.[6] Ona karşı çıkmak, ikinci derecede bir isme küçük bir sataşma değildir. Latin Hristiyan Avrupa'sında geniş ve emniyetli bir kabul arayan elverişli bir sahtecilikten beklenecek her şeye ters düşer; seçilebilecek yolların en pahalılarından biridir.
"Kadim" diye sunulan sahte belgeler okuru nasıl kazanmaya çalışır?
Burada faydalı bir mukayese vardır. Barnabas Hristiyan geleneğinin içinde otorite kazanmak için kurulmuş bir sahtecilikse, bunu başarmış sahteciliklere ve takma ya da ödünç bir adla yazılmış metinlere neden daha çok benzemiyor?
Başarılı bir sahtecilik, muhtaç olduğu gücün hoşuna gider. Orta Çağ'ın iki meşhur örneğini alalım: Roma imparatoru Konstantin'in papaya geniş bir siyasi iktidar bağışladığını iddia eden sahte belge, Konstantin Bağışı; ve sahte papa mektupları ile konsil kararlarından oluşan derleme, Sahte Isidorus Dekretalleri. İkisi de meşruiyeti, etkilemek istedikleri geleneğin içinden devşirmeye çalışmıştır.[7] Benzer bir kalıp, havarilerden kalan kuralları ve öğretileri koruduğunu iddia eden bir grup erken Hristiyan metninde de başka biçimlerde görülür: Havarilerin Tüzükleri (Constitutiones Apostolorum), Havarilerin Kanunları, Didascalia Apostolorum ve Testamentum Domini.[8][9] Oysa araştırmacılar bunların sonradan, inandırıcı olmak için havarilerin adını ödünç alan meçhul yazarlarca kaleme alındığından emindir.
Bu metinler devir, tür ve maksat bakımından birbirinden farklıdır ve hepsini aynı manada tek bir "sahtecilik" kelimesinin altına toplamak yanlış olur. Fakat benzer bir yöne meylederler: otoritelerini sistemin içinden kurarlar. Havarilerin adıyla konuşurlar; kendilerini piskoposlara, konsillere, ayin düzenine ya da daha eski emsallere bağlarlar ve meşru sayılmaya elverişli biçimlere bürünürler.
Bu metinler tartışmaya girdiklerinde bile, tartışmalarını çoğu zaman ödünç alınmış bir otoritenin arkasına saklarlar. Söze, yerleşik Kilise'nin içindeki okurdan Pavlus kadar merkezî bir ismi reddetmesini ya da devraldığı dinin temel yapısını terk etmesini isteyerek başlamazlar.
Otoriteyi o yapıların içinde arayan eserlerle ölçüldüğünde Barnabas bu kalıba pek uymaz.[10][11][12][13][33]
Bir fark daha vardır ve bu fark böyle metinlerin malzemesindedir. Yukarıdaki örnekler fermanlar, mektuplar ve kilise kuralları kitaplarıdır; mesel kurmak onların işi değildir. Ödünç bir adla yazılmış İnciller buna daha yakındır, fakat onlar da ancak bir avuç mesel ekler. Meselleriyle en çok bilineni Tomas İncili'dir ve içinde Yeni Ahit'in hiçbir yerinde bulunmayan üç ya da dört mesel vardır. Modern zamanlarda üretilen "kayıp İnciller" ise çoğunlukla dört İncil'i yeniden işler ya da onların boş bıraktığı yerleri doldurur.[65] Barnabas'ta, bu sitenin taradığı hiçbir kitapta karşılığı bulunmayan ve Kitab-ı Mukaddes'in kendi meselleri gibi kurulmuş yirmi kadar mesel vardır. Sahteci ödünç alır; bunları ise birinin kurması gerekmiştir. Yalnız Barnabas'ın Söyledikleri bu konuda iki şey sorar: bir sahteci bu yolu seçer miydi ve seçseydi yürüyebilir miydi?
Dante benzerliği ne kadar sağlam?
Barnabas İncili'ni doğrudan Dante'ye bağlama teşebbüsleri yakından bakıldığında pek ayakta kalmaz.
İlk öne sürülen genellikle şu ifadedir: "dei falsi e bugiardi", yani sahte ve yalancı tanrılar. Fakat tek ve küçük bir söz yankısı iki metin arasında kuvvetli bir bağı taşıyamaz. İfade, doğrudan bir bağımlılığı gösterecek kadar ayırt edici değildir; benzer sözler de sahte tanrılar ve aldatma hakkındaki çok daha geniş bir din dilinin malıdır.[1]
Mukayese bununla da kalmaz. Barnabas ile Dante, dokuz sayısını ortak kullanmaları üzerinden de birbirine bağlanmıştır: dokuz gök ve Dante'de ayrıca cehennemin dokuz dairesi. Ne var ki bu benzerliklere yakından bakıldığında benzeyen şey hayli incelir.
Dante'de dokuz gök gevşek, sembolik bir şema değildir; birbirinden ayrı gök kürelerinden kurulmuş kesin bir sistemdir. Ay bir göktür, Merkür bir başkası, Venüs bir başkası; Güneş, Mars, Jüpiter ve Satürn de aynı şekilde birer göktür. Bunların üstüne Sabit Yıldızlar ve bütün öbürlerini harekete geçirdiği düşünülen en dış küre, Primum Mobile eklenir. Dante'nin yapısı dokuzda da durmaz: hepsinin ötesinde, cennet ehlini, melekleri ve bizzat Allah'ın huzurunu yerleştirdiği Empyreum bulunur.[15]
Barnabas başka bir şey anlatır. O da, Orta Çağ astronomisinin yaptığı gibi, gezegenleri dokuz göğünün arasına yerleştirir; fakat gökleri daha eski bir ölçüyle ölçer: bir gökten ötekine beş yüz yıllık yol vardır. Bu ölçüyü hahamlar çok önceden kullanıyordu; İbn Mes'ûd'dan gelen bir rivayet de onu İslam geleneğinde korumuştur.[61] Birinci gök öyle büyüktür ki bütün yeryüzü onun yanında bir kum tanesi gibi kalır; ikinci gök birinciyi aynı oranda aşar ve ölçü son göğe kadar böyle büyür. Hepsinin ötesinde, bütün göklerin toplamından büyük olan cennet gelir.[14] Fakat Barnabas bu cenneti hiçbir yerde Allah'ın kendisiyle bir tutmaz. Metinde Petrus bu neticeye uzandığında Hz. İsa onu hemen azarlar: "Ağzını kapa Petrus, çünkü farkında olmadan küfre gidiyorsun."[14] Demek ki iki metnin ortak noktası dokuz sayısı ve her Orta Çağ okurunun göğe yerleştirdiği gezegenlerdir; Dante'nin küreler sistemi de, Empyreum'u da değil.
Mukayesenin elinde en çok malzeme bulunan yer cehennemdir. Barnabas'ın cehenneminin yedi katı vardır; yedi ölümcül günahın her birine bir kat düşer.[16] Dante'nin Cehennem'inde ise dokuz daire vardır.[17] Onda yedili şema Araf'tadır; orada dağın sekileri yedi günahı arındırır.[18] Barnabas'ı 1907'de İngilizceye çeviren Lonsdale ve Laura Ragg bu benzerliği görmüştü: onlara göre Dante'nin Araf'ı nasıl yedi büyük günahın şemasına göre düzenlenmişse, Barnabas'ın cehennemi de öyle düzenlenmiştir.[57] Planın Orta Çağ'a ait olduğunu söylemekte haklıydılar. Bu planı ne Büyük Gregorius'un günah listesi verir, ne de Latince Visio Pauli. Dante'nin ölümünden sonraki yüz yıl içinde Toskanalı bir ressam cehennemin kendisini yedi günaha göre resmediyordu; 1490'larda Paris'te basılan bir takvim de böyle bir cehennemi kelimelerle anlatır. Demek ki plan Dante'nin dünyasına işaret eder, Dante'nin eline değil. Yedi katı onun dokuz dairesi değildir; yılan saçlı, kadın suretindeki şeytanları da klasik şiirin öç tanrıçalarıdır ve Dante de onları Dis şehrinin kapısına koyar. El Yazmasından Sonra Bulunan Tanıklar bölümün tamamını tartar ve planını Orta Çağ'a ait sayar.
Aynı bölümlerde Orta Çağ'dan bir parça daha vardır ve o da Dante'nin değildir. Barnabas, cehennemin ne kadar süreceğini göstermek için dünyayı darıyla doldurur ve yüz yılda bir tek bir taneyi götürsün diye bir kuş gönderir. Heinrich Suso'nun 1330'larda yazdığı Latince Horologium Sapientiae (Hikmet Saati), devrinin en çok kopya edilen ibadet kitaplarından biridir. Onda da bir kuş aynı işi görür: yüz bin yılda bir gelir ve gök kadar geniş bir değirmen taşından bir darı tanesinin onda birini gagalar. Barnabas'ın Raf Komşuları: İki Raf iki pasajı Orta Çağ rafında birlikte okur.
Dante mukayesesi asıl parçalarına indirildiğinde geriye bir ifade, ortak bir sayı, geç Orta Çağ'a ait bir cehennem planı ve bir ibadet kitabından bir tasvir kalır. Kâinat tasavvurları birbirini tutmaz. Ton bile farklıdır: Dante'nin şiiri sıkı kurulmuştur ve çoğu yerde hicivlidir; Barnabas ise baştan sona vaaz gibi, ağır ve ciddi okunur.[16][17][18] Demek ki bu mukayese metnin dış yüzünü ve bölümlerinden birini tarihlemeye yardım eder; bu site de bunu kabul eder. Geriye, metnin içinden getirilen delillerin oynayabileceği tek ciddi koz kalır: dilin kendisi.
Dil ipuçları ne gösteriyor?
Önce kısa bir tarif: burada kastedilen manada İncil uyumu, kilisenin kabul ettiği dört İncil'in, yani Matta, Markos, Luka ve Yuhanna'nın malzemesini tek ve kesintisiz bir hikâyede birleştiren kitaptır. Barnabas'a yöneltilen yaygın itirazların çoğu hayli gevşek, tartışmacı bir dille tekrarlanır; bunları anasayfanın "Nasıra'ya doğru gemiyle yola çıkmak", 7 ve 9 Sema Sayıları, "Gelecek O Mesih Ben Değilim" ve çelişki iddiaları bölümleri ele alır. Asıl akademik dava bundan daha dardır. Esas olarak küçük bir gözlem kümesine dayanır: Dante mukayesesi, "jübile" cümlesiyle ilgili soru, ileri sürülen bazı dil ipuçları ve hepsinden önemlisi Jan Joosten'in bir iddiası. Joosten'e göre Barnabas, Orta Çağ İtalyancasıyla yazılmış İncil uyumlarıyla bir avuç belirli okumayı, yani bir cümlenin kendine mahsus söylenişini paylaşır.[1][4]
Meselenin ağırlığını söylemek kolaydır. Barnabas gerçekten Orta Çağ'ın İtalyanca uyumlarına yaslanıyorsa, kökleri Orta Çağ Avrupa'sından geçer. Bu bağ sallanırsa, davanın elindeki en kuvvetli tarihleme aleti de onunla birlikte sallanır.
"Akademik mutabakat" sözü burada dikkatle kullanılmalıdır. Kulağa, yüzlerce bağımsız uzman Barnabas İncili'ni derinlemesine incelemiş ve hepsi aynı neticeye varmış gibi gelebilir. Gerçekte bu metin hakkındaki uzmanlık literatürü hayli küçüktür. Onun hakkında yazan araştırmacıların çoğu elimizdeki eseri geç bir tarihe koyar; fakat nereden geldiği, nasıl inceleneceği, kimin yazdığı ve hangi delilin ne kadar ağırlık taşıdığı konularında birbirleriyle anlaşamazlar.
Tartışmanın büyük kısmına, tekrar eden birkaç delil ileri süren nispeten küçük bir yazar grubu şekil vermiştir ve bunların hepsi aynı türden iş yapmaz.[1][2][36][44] Lonsdale ve Laura Ragg, Viyana'da bulunan bir el yazmasını yayımlamış ve tercüme etmiştir. Sox ile Slomp, kitabı bir Moriskonun yazdığını savunanlardandır. Joosten, uyumlar ve menşe meselesi üzerine en ayrıntılı çalışmaları yapmıştır. Schmid ile den Hollander ise Joosten'in usulünü tenkit etmiştir: geç olması mümkün bir el yazmasına dayanarak Diatessaron'un çok daha eski okumalarını yeniden kurmanın tehlikesini. Diatessaron, Tatianus adlı bir yazarın ikinci yüzyılda derlediği İncil uyumudur; kendisi günümüze ulaşmamıştır ve onu yankıladığı anlaşılan sonraki metinlerden kısmen yeniden kurulmak zorundadır.
Aynı rafta, yaygın özetlerin pek anmadığı ikinci bir isim grubu durur: Toland, Pines, Philonenko, Cirillo, Blackhirst. Her biri kitaptaki bir şeyin İtalyanca ifadeden eski olduğunu savunmuştur; Ragg çifti de içinde kayıp bir erken İncil'in yaşayıp yaşamadığını sormuştur. Tespitlerini aşağıdaki bir bölüm yan yana koyar. Her netice yine de o çalışmanın sunduğu delile ve usule göre ayrıca tartılmalıdır.
Delillerden biri imlaya dayanır. Barnabas'ın basılı İtalyanca metninde bir avuç alışılmadık yazım vardır: "anno" beklenen yerde "hanno" ve "immenso splendore" ifadesinin değişik yazılışları. Bu ayrıntılar elimizdeki el yazmasının tarihine bir katkı yapabilir. Fakat onu kimin yazdığı, hangi çevrenin ortaya koyduğu ya da nereden geldiği hakkında eksiksiz bir teoriyi tek başlarına taşıyamazlar.[45]
Ne de olsa imla farklılıkları ve müstensih düzeltmeleri elle yazılmış metinlerin olağan hâlleridir. Kitab-ı Mukaddes'in en eski ve en eksiksiz yazmalarından birini dijital ortama aktaran Codex Sinaiticus Projesi, bu yazmadaki düzeltmelerin büyük çoğunluğunun yalnızca imla düzeltmesi olduğunu kaydeder. Eski Ahit'in 1. Tarihler kitabından günümüze ulaşan beş yaprak, iki müstensih eli, doksan düzeltme: Jongkind'in, yazmanın yalnızca bu küçük kısmında yaptığı sayım budur.[46][47] Bunların hiçbiri Barnabas'ın tuhaf yazımlarını önemsiz kılmaz; yalnızca gerekli bir çizgiyi çeker. Olağan imla farklılığı bir şeydir; bir bölgeyi, bir devri ya da bir müstensih muhitini tayin edebilecek tutarlı bir özellikler kümesi ise başka bir şey.
Joosten'in kendi görüşü, dikkatle okunduğunda, "Joosten geç olduğunu ispatladı" şeklindeki yaygın kısaltmadan daha incedir. Onun kurduğu tablo İspanyol ya da Morisko menşeine değil, İtalyanca ve muhtemelen geç Orta Çağ'a ait bir metin muhitine işaret eder. Morisko hipotezini cazip bulur, fakat ihtiyatlı olunmasını ister ve önceliği İtalyanca metne verir. Vardığı netice şudur: Barnabas bir zaman Morisko çevresinde şüphesiz tanınmıştır, fakat yazının kendisinin orada başladığını gösteren hiçbir şey yoktur.[4] Onun okumasına göre Barnabas'ın en yakın metin temasları İtalyanca bir İncil uyumu muhitinde, özellikle Venedik ve Toskana ile bağlantılı uyumlarda daha iyi anlam kazanır.[4] Tarih konusunda da aynı ölçüde açıktır: çok erken bir menşe lehindeki delilleri inandırıcı bulmaz ve sonraki bir makalesinde, tarihlenebilen az sayıdaki ayrıntının on dördüncü yüzyıla işaret ettiğini tespit eder.[4][1] Bu sayfa onun delillerini kullanır ve İtalyanca ifade için verdiği tarihi kabul eder; o tarihi bütün kitabın menşei saymaz.
Fakat bu benzerlikler eserin tamamını tarihlemez. Olsa olsa elimizdeki İtalyanca metni, kimi zaman "Diatessaron'a has" ya da Süryani karakterli diye nitelenen okumaları korumuş daha geniş bir geleneğe bağlayabilirler. Schmid ile den Hollander'ın uyarısı tam burada önem kazanır: geç olması mümkün bir tanık, ikinci yüzyılın Diatessaron'unu doğrudan yeniden kurmak için kullanılamaz.[36] Bu, bir şarkının aslını, yalnızca bugün yapılmış yeni bir düzenlemesini dinleyerek nota nota yeniden kurmaya benzer: yeni düzenleme aslından birkaç gerçek yankıyı korumuş olabilir, ama aslının yerine konamaz. Bu benzerlikler bir metnin elden ele geçiş tarihini aydınlatabilir; Barnabas'ı tek başlarına Tatianus'un çağına taşımazlar.
Joosten'in benzerlikleri uzun ortak pasajlar ya da bağımsız tarihî ispatlar değildir; küçük ve belirli ortak okumalardır ve 2002 tarihli çalışması bunların on altısını ele alır.[4] Bunların onunun benzeri, bir İtalyan yazarın kullanmış olabileceği Venedik ve Toskana uyumlarında vardır: birbirine düşman iki efendi, Beelzebul'un gücüyle, sorular ve cevaplar, insanın düşmanı, bu adamda günah işleyen ve aynı boyda beş okuma daha. Öbür altısının arkasında ise hiçbir İtalyanca uyum yoktur. Onların benzerleri çoğunlukla 1709'dan sonra ortaya çıkan tanıklardadır: Liège'den gelen Orta Felemenkçe bir uyum, Eski Süryanice İnciller, Farsça bir uyum ve bir örnekte Arapça Diatessaron. Fakat 1290'lara ait Fransızca bir Kitab-ı Mukaddes bunlardan birini, Orta Çağ'da yazılmış bir İsa'nın Hayatı kitabı da iki tanesini daha paylaşır. Demek ki altısından hiçbiri, bir Orta Çağ yazarının elinde bulunmayan bir kaynağı gerektirmez.[56] O İsa'nın Hayatı kitabında, hikâyesinin aynı yerlerden geçtiği kısımlarda, metnin 1709'dan sonra bulunan kitaplarla paylaştığı sahnelerin hiçbiri yoktur; tek istisna, Batı'da çoktan yaygın olan sancısız doğumdur. Tekvin'i de anlatan iki Orta Çağ Kitab-ı Mukaddes tarihinde de o sahneler bulunmaz. Metni o kitaplarla test eden El Yazmasından Sonra Bulunan Tanıklar sayfası okumaları birer birer inceler ve iki neticeyi de ortaya koyar.
Bu örneklerin birkaçı yakından bakıldığında ayrıca zayıflar. Birbirine düşman iki efendi okuması yoktan getirilmiş bir fikir değildir: dört İncil'deki söz zaten bir efendiyi sevmek ile ötekinden nefret etmeyi karşı karşıya koyar. Genellikle ikinci yüzyıla yerleştirilen ve İkinci Klemens adıyla bilinen erken bir Hristiyan vaazı da aynı ahlaki karşıtlığı birbirine zıt iki gerçeklik üzerinden okur: bu dünya ve gelecek dünya.[37] Aynı şekilde, Joosten'in örneklerinin yanında kimi zaman anılan, deliceleri sökmekle ilgili ifade de yalnızca geç İtalyancaya mahsus değildir; Joosten onun Farsça bir İncil uyumunda ve Tomas İncili'nde de bulunduğunu kaydeder.[4][38] Bu benzerler okumaların eşsiz olduğu iddiasını zayıflatır; fakat o okumaların Barnabas'a hangi yoldan ve hangi tarihte ulaştığını çözmezler.
Ragg çifti önsözlerinde, eski bir dil kullanmayı bilerek seçtiklerini söyler: tercümenin eski bir metin gibi okunmasını istemişlerdir.[39] Buna rağmen araya modern kelimeler girmiştir. "The unconscious", yani bilinçsiz olan, iki kez geçer: 106. bölümde[40] ve neredeyse aynı ifadeyle 195. bölümde.[41] Bu kelime İngilizcede ilk kez 1712'de kaydedilmiştir; psikolojideki isim manası ise ancak 1876'dan itibaren görülür.[42] 106. bölüm onu "duygusal, bitkisel ve zihinsel ruh" fikriyle yan yana getirir; bu fikir Aristoteles'te zaten vardı, İngilizcenin o kelimeleri ise henüz yoktu.[43] Tarihlenen kelimelerdir; fikirler değil.
Aynı durum bir düzineden fazla kelimede daha görülür. En genci "raided" fiilidir (188. bölüm): isim hâlini Walter Scott 1805 ve 1818'de yeniden canlandırmış, fiil ise ancak 1864'te, Amerikan İç Savaşı'nın İngilizcesinde, yani Ragg çiftinin tercümesinden topu topu kırk yıl önce türetilmiştir. Dokuz kez kullanılan "narrate" (43, 115, 136, 167, 185 [iki kez], 188, 209 ve 220. bölümler) 1748'de hâlâ yadırganan yeni bir kelimeydi. 167. bölümde de, Kral James tercümesinin "who shall declare his generation" dediği İşaya 53:8'i "who shall narrate?" diye karşılar. Öbürleri şunlardır: "kinship" (133. bölüm; 1830 dolayları), "truthfully" (217. bölüm; 1800'lerin başı), iğrenç manasında "repulsive" (129. bölüm; 1810 dolayları), "frenzied" (108. ve 141. bölümler; 1796) ve "outcome" (66. bölüm; 1788 dolayları). Daha eski, ama yine de bir şey söyleyenler: "fearsome" (35. bölüm; 1768 dolayları), "boyhood" ve "arrangement" (72. ve 142. bölümler; 1740'lar), "sane" (64. bölüm; 1721) ve isim olarak "amount" (135. bölüm; 1710'lar). Birleşik kelimelerden "story-telling" (101. ve 119. bölümler) ile "hailstorm" da böyledir (53. bölüm; Kral James tercümesi burada yalnızca "hail" der).[55]
Bu ayrım göründüğünden daha önemlidir. Bir felaketle tarihten kopmuş, gelecekte yaşayan bir okur düşünün; eline yalnızca bu tercüme geçmiş olsun: önsöz yok, mütercimin adı yok. Yalnızca İngilizceden yola çıkan bu okur, Barnabas İncili'nin yirminci yüzyılda yazıldığı neticesine haklı olarak varırdı. Kelimeler hakkında haklı, metin hakkında haksız olurdu. Yalnızca kelimelere dayanarak geç bir tarih savunan her delil önce mütercimi hesaptan düşmek zorundadır; çünkü bir tercüme, altındaki eserin gerçek yaşı ne olursa olsun, daima kendi devrinin parmak izlerini taşır.
Bu bahsin dürüst özeti şudur: dil ipuçları gerçektir, belirlidir ve ciddiye alınmayı hak eder; fakat "İncil'in tamamı geç bir sahteciliktir" iddiasından çok daha küçük bir iddiayı test ederler. Olsa olsa Barnabas'ın, tarihinin bir yerinde İtalyanca bir İncil uyumu muhitinden geçtiğini düşündürürler. Eserin bütününün nerede başladığını ise çözmezler.
Uyum teorisini hakkıyla test etmek
Adil bir mukayese, bilinen İncil uyumlarının alışıldığı üzere ne yaptığını sorarak başlamalıdır. Tatianus'un Diatessaron'u dört İncil'in malzemesine tek bir hikâye biçimi verdi. İlk devir yazarlarından Ammonius ile Eusebius, İncillerin birbirine denk düşen kısımlarını karşılaştırmak için usuller geliştirdi. Yeni Çağ'ın başlarındaki uyumlar ise çoğu zaman, herkesin zaten kabul ettiği İncil malzemesinin zaman sırasına, yoruma ya da ilmî maksada göre düzenlenmiş hâlleriydi.[48][49][50] Dört İncil'le ilişki, eserin maksadı ve hikâye sırasının gördüğü iş birlikte tartılmalıdır. Francis Watson'ın Tatianus üzerine çalışması meseleyi keskinleştirir: Diatessaron'un kendisi bile, daha eski İncil malzemesinin yeni bir hikâye biçiminde, İncil'e benzer bir yeniden sunuluşu olarak ele alınabilir. Demek ki "uyuma benziyor" hükmü bir evet-hayır meselesi değil, derece meselesidir.[51]
Bu ölçüyle bakıldığında uyum delili düşündürücüdür, fakat sınırlıdır. Barnabas yer yer gerçekten tanınan İncil malzemesinin yakınında durur ve bu temas noktaları önemlidir. Ne var ki eser, dört İncil'in tarafsız bir yeniden düzenlenişi gibi davranmaz: dört İncil'le ortak malzeme onda başka sahnelerde ve başka devamlarla durur, kimi zaman da inanç bakımından bütünüyle farklı bir ağırlık taşır. Bu da bir avuç yakın benzerliğin tek başına eksiksiz bir izah gibi sunulmasına engeldir. Geriye bir soru kalır: dosya bu kadar karışıksa, hüküm nasıl olup da bu kadar kesinleşmiş gibi duyulur oldu?
Birkaç itiraz nasıl "herkes hemfikir" hükmüne dönüşür?
Hüküm delilden önce geliyor
Din savunması yazılarının çoğunda, daha genel olarak da reddiye türünde, bir avuç iddia tekrarlana tekrarlana peşin bir hükme dönüşür: Barnabas geçtir, tutarsızdır, Kur'an'a aykırıdır; öyleyse sahte olmalıdır.
Bir kere aramaya başlayınca bu kalıbı görmek kolaydır. Elçilerin İşleri, Barnabas ile Pavlus arasında "şiddetli bir çekişme oldu" der ve ikisinin yollarını ayırdığını bildirir;[29] buna rağmen Barnabas'ın Pavlus'u sert biçimde eleştirmesi hemen sahtecilik delili sayılır. Mesela John Gilchrist buna "major tactical blunder", yani büyük bir taktik hatası der.[30] Aynı refleks tartışmanın başka yerlerinde de işler. Metin alışılmış Hristiyan anlatısından ayrılırsa bu, geç sahteciliğin ispatı sayılır. Bilinen İncil malzemesine benzerse intihal olur. İçinde geç görünen tek bir özellik varsa eserin tamamı geç sayılır. Eski bir dille konuşuyorsa eski göstermek için öyle yapıldığı söylenir. Catholic Answers'ın ona taktığı ad, "medieval fake", yani Orta Çağ sahtesi, aynı yaygın ezberin parçasıdır.[31]
Bu akıl yürütmenin biçimine dikkat edin: mümkün olan her netice metnin aleyhine yazılır. Bu, hiçbir delilin geçemeyeceği bir imtihandır.
Her itiraz boş değildir. Fakat bu kalıpta hüküm çoğu zaman, edebî ve tarihî sorular kendi şartları içinde incelenmeden önce gelir.
Birkaç ses herkesin sesi gibi duyulunca
Benzer bir tesir, bir avuç Müslüman sesin geniş bir Müslüman mutabakatı adına konuşuyormuş gibi sunulmasıyla ortaya çıkar. Bazı itirazlar iyi niyetle benimsenmiş olabilir: ihtiyattan, nezaketten ya da tarihî meselenin bir başkası tarafından zaten çözüldüğü zannından. Fakat bir avuç kısa ya da ihtiyatlı kanaate genel bir hükmün ağırlığı yüklenmemelidir.
Zincirin nasıl kurulduğuna bakın: bir yazarın tahmini bir sonrakinin öncülü olur, üçüncü bir yazarın dipnotu da ikisine birden atıf yapar. Tartışma ortamlarında metinden dar bir nokta çekilip çıkarılabilir, yalnızca yüzeyden okunabilir ve yerleşmiş bir gerçek gibi elden ele geçirilebilir. Bundan sonra "Müslüman âlimler bile onu sahte sayıyor" türünden sözler kolayca yayılır. Oysa bunların bir kısmı, metnin kendisine bakıldığında çok daha zayıf çıkar. Bir örnek: Kur'an Hz. İsa'ya Mesih dediği için Barnabas'ın ciddiye alınamayacağı iddiası; sanki Barnabas bu unvanı reddediyormuş gibi. Oysa elimizdeki Barnabas metni Hz. İsa'ya hem önsözünde hem de 6. bölümde açıkça Mesih der.[19] Meselenin geniş hâlini anasayfanın "Gelecek O Mesih Ben Değilim" bölümü ele alır.
Burada daha sessiz bir güçlük vardır ve onu nazikçe söylemek gerekir. Sahtecilik hükmünü, metnin Kur'an'dan ayrıldığı yerlere dayanarak ve yalnızca yüzeyden bir okumayla tekrarlayan bir Müslüman âlim, belki farkında olmadan, eleştirenlerin ana tezini kabul etmiş olur: kitabı bir Müslümanın uydurduğu tezini. Oysa bu tez kendi kendisiyle çelişir. Böyle hayalî bir sahtecinin, Kur'an yedi gökten söz ederken dokuz gök yazması (bu farkı anasayfanın 7 ve 9 Sema Sayıları bölümü inceler) ve Mesih unvanını Barnabas'ın kullandığı gibi kullanması beklenmez. Morisko devrinin bir mühtedisi, Juan Alonso, bu unvanı gerçekten Hz. Muhammed'e vermiştir; onu büyük ihtimalle Barnabas'tan öğrendiğini yukarıdaki Morisko bölümü anlatır. Bunlar hata ve uyuşmazlık sayılacaksa, İslam'a en yeni girmiş, en az tahsil görmüş Müslüman bile onları yapmazdı. Kaldı ki böyle bir acemi, derin din konularını tutarlılıkla işleyen bu metni zaten yazamazdı. Bir sahteciden davasına hizmet etmesi beklenir; bu sahteci ise, eleştirenlerin kendi hesabına göre, davasına iki kez zarar verir. Demek ki hükmü onaylayan kişi onunla birlikte bir çelişkiyi de kabul etmiş olur: bu metin Kur'an'a aykırıdır, öyleyse onu bir Müslüman yazmış olmalıdır. Burada da hüküm, okumanın önüne geçmiştir.
Metnin altında daha eski bir tabaka bulan araştırmacılar
Araştırma tarihinin bir kısmı, hükmün kısa hâline pek girmez. O kısım, el yazmasını tarif eden ilk araştırmacıyla başlar ve bugüne kadar gelir. Kitabı yakından okuyanlar tekrar tekrar aynı şeyi bildirmiştir: içindeki bir şey, önlerindeki İtalyanca metinden eskidir. Bunlar kitabın savunucuları değildir. Çoğu elimizdeki metni Orta Çağ'a tarihler; ikisi de hükmün dayandığı edisyonu hazırlamıştır.
İrlandalı yazar John Toland el yazmasını 1709'da Amsterdam'da okudu ve 1718'de yayımladığı kitabında tarif etti. Üzerinde bir Müslüman elinin çalıştığından şüphesi yoktu. Fakat ona Müslüman icadı demeyi reddetti ve bunu hayli hararetle söyledi. Ona göre bunu Müslümanların özgün bir icadı sayanların cehaleti pek büyüktü ("How great (by the way) is the ignorance of those, who make this an original invention of the Mahometans!"). Gerekçelerini de verdi. Kitabın Hz. İsa hakkındaki öğretisi, onun deyişiyle, kadim Ebionit ya da Nasıralı sistemiydi: Hz. İsa'yı bir insan ve bir peygamber sayan ve Musa'nın Yasası'na bağlı kalan ilk Yahudi takipçilerinin inancı. Çarmıhta bir başkasının öldüğü hikâyesi de sonraki asırların icadı değildi; birinci ve ikinci yüzyılın Hristiyan grupları onu çoktan anlatmıştı. Bu yüzden Toland şu neticeye vardı: kitap, asıl saflığıyla olmasa da, ana hatlarıyla kadim Barnabas İncili olabilir.[66]
O, bir dizinin ilk halkasıydı. Aşağıdaki tablo başlıca isimleri yan yana koyar: her birinin ne bulduğunu, hangi gerekçeleri verdiğini ve İtalyanca kitabın kendisini hangi tarihe koyduğunu.
| Kim, ne zaman | Ne buldu | Gerekçeleri | İtalyanca kitap için verdiği tarih |
|---|---|---|---|
| John Toland, 1718. El yazmasını tarif eden ilk araştırmacı. | Sonradan ilaveler almış, ana hatlarıyla eski Barnabas İncili. | Kitaptaki İsa, en eski Yahudi Hristiyanların İsa'sıdır. Çarmıh anlatısını birinci ve ikinci yüzyılın Hristiyan grupları anlatmıştı. Başlık eski kilise listelerinde durur. | Nüshanın en az üç yüz yıllık olduğunu düşündü. Kâğıt, daha genç olduğunu sonradan gösterdi. |
| George Sale, 1734. Kur'an'ı Arapçadan İngilizceye ilk tercüme eden kişi. | Kitabı görmeden önce: Müslümanların özgün bir sahteciliği değil, fakat sonradan onların elinde değişmiş. İspanyolca nüshayı okuduktan sonra: apaçık bir sahtecilik; yine de doğuştan Müslüman birinin işi değil. | Kitap, Kur'an'ın Hz. İsa'ya ayırdığı Mesih unvanını Peygamber'e verir. Sale'e göre onu yapan kişi Müslüman olarak yetişmemişti ("not educated a Mohammedan"). Kusurun asıl derleyende değil, İspanyolca ya da belki İtalyanca mütercimde olabileceğini de kabul etti. | Tarih vermez. Kitabı yapanı Hristiyanlıktan dönmüş biri saydı. |
| Lonsdale ve Laura Ragg, 1907. Standart edisyonu hazırlayanlar. | Kilise listelerinde adı geçen kayıp Barnabas İncili'nin muhtemel kalıntıları. | Sancısız ve büyük bir nurla gelen doğum. Kitabın melekleri ve ahiret öğretisi. Birkaçını pek güzel buldukları, dört İncil'de bulunmayan meselleri. Vaftizci Yahya'nın yokluğu. Pilatus, Hirodes ve Kayafa'ya verilen geniş yer. Çarmıhta Yehuda. | Hristiyanlıktan dönmüş birinin işi; İtalyanca yazılmış, belki 1300 ile 1350 arasında. Nüsha 1500'lerin sonlarından. |
| Shlomo Pines, 1966. Kudüs İbrani Üniversitesi. | Yahudi Hristiyanlara uzanan pasajlar. | Anlatıcı bir Yahudi olarak konuşur: Çardak Bayramı için "kavmimizin bir bayramı", Yahudiye için "memleketimiz" der. Sünnet ve yiyecek yasakları hâlâ bağlayıcıdır. Pavlus, aldatılmış biri olarak adıyla anılır. | Tarih vermez. Kitabın erken bir biçiminin, 1050 dolaylarında ölen Müslüman âlim Bîrûnî'nin tarif ettiği bir İncil olabileceğini düşündü. |
| Marc Philonenko, 1974. Strazburg Üniversitesi. | Bir Esseni geleneği ve bir pasajın arkasında Süryanice ya da Aramca bir aslın izleri. | İki Ferisi hakkındaki bir hikâye (148–150. bölümler) Talmud'da da anlatılır. Philonenko, Barnabas'ın onu oradan almadığını, ikisinin de bir Esseni geleneğine dayandığını savundu. 22. bölümde Davud'un karşısına "kurt, ayı ve arslanlar" çıkar; Kitab-ı Mukaddes'te ise orada kurt yoktur. Süryanicede kurt ve ayı kelimeleri kolayca karışır; bu yüzden fazladan hayvanı, Sami bir asıldan taşınmış ve iki kez yazılmış bir kelime olarak okudu. | Kitabı tarihlemez. |
| Luigi Cirillo, 1971; Michel Frémaux ile birlikte 1977. Önsözü Henry Corbin yazdı. | Barnabas adını taşıyan, Yahudi-Hristiyan kökenli ilk bir İncil; kitabın içinde hâlâ kullanılıyor. Onun, eski kilise listelerinde adı geçen İncil olduğunu çok muhtemel gördü. | Barnabas'ı bu kitabın yaptığı gibi On İkiler arasında sayan tek gelenek, Klemens'e atfedilen yazılarda korunan Yahudi-Hristiyan geleneğidir; başka her yerde o Yetmişler'den biridir. Yazar Pavlus'a karşı durur ve ahdin ebedî olduğunu, bunun sünnette ve Musa'nın Kitabı'nda görüldüğünü söyler; Cirillo'ya göre İslam geleneğinden hiçbir yazar bunu söylemezdi. Kitaptaki İncil uyumunun Doğu'ya mahsus özellikleri vardır. | İlk yazı kadim, muhtemelen Suriye ya da Filistin'den. Ardından Doğu'da geçen safhalar, 1300 ile 1350 arasında Batılı bir biçim ve on altıncı yüzyılın sonlarında Viyana nüshası. |
| Rodney Blackhirst, 2000. La Trobe Üniversitesi. | Muhtemelen var olmuş erken bir Barnabas İncili ve sonraki kitabın içinde erken eserlerin en azından silik hatları. | Ayrı bölgelerden gelen ve aralarında bir asır ya da daha fazla bulunan iki kilise listesi kitabın adını verir ve ikisi de onu bir Matthias İncili'nin yanına koyar. Sonraki kitaba damgasını vuran fikirler Klemens'e atfedilen yazılarda da vardır; orada Klemens'i Hz. İsa'nın ilk takipçilerinin çevresine getiren kişi Barnabas'tır. | Geç Orta Çağ'ın bir eseri. |
| Jan Joosten, 2002 ve 2010. | Jerome'un Latince Kitab-ı Mukaddes'inden eski İncil okumaları. | İncil uyumlarıyla ortak on altı okuma. Bunları, hâlâ Eski Latince ifadeyi taşıyan kayıp bir İtalyanca uyuma kadar izledi. Başka iki araştırmacı, böyle okumaların ne kadar geriye götürülebileceğini sorgulamıştır. | On dördüncü yüzyıl. |
Önce son sütunu okuyun. Bu listedeki hiç kimse İtalyanca kitaba, elimizdeki hâliyle kadim demez; bu sayfa da demez. Sonra ortadaki iki sütunu okuyun. Bu araştırmacılar metne ayrı ayrı sahalardan gelmiştir: ilk kilisenin tarihi, Kur'an, Yahudi Hristiyanlığı, Ölü Deniz'in Yahudi fırkaları, İncil uyumları. Ayrı ayrı delillerle çalışmışlardır. Biri dışında hepsi de aynı türden bir haberle dönmüştür: geç ifadenin altında, geç görünmeyen bir malzeme vardır. İstisna Sale'dir ve o bile kitabı İslam içinde yetişmiş bir yazara vermez.
İçlerinden üçü, kitabı bir Müslümanın uydurduğu fikrine doğrudan cevap verir. Sale, İspanyolca nüsha kendisine ödünç verildiğinde Kur'an'ın tamamını Arapçadan henüz tercüme etmişti. Nüshayı okudu ve ona sahtecilik dedi. Onu İslam tahsili görmüş hiç kimsenin yapmadığından da aynı ölçüde emindi, çünkü kitap Peygamber'e, Kur'an'ın Hz. İsa'ya ayırdığı bir unvanı veriyordu. Pines, yazarın bir Yahudi gibi konuştuğu ve Musa'nın Yasası'na bağlı kaldığı pasajları sıraladı. Bu pasajlardaki tarihî atıflara bakarak, çoğunun Müslüman kaynaklı olamayacağını ve Yahudi Hristiyanlara ait sayılması gerektiğini kesin gördü. Blackhirst, yazarın bilgisinin ne kadar dengesiz dağıldığına dikkat etti: Yuhanna İncili'ni iyi bilir; Kur'an'ı ise ancak ikinci elden tanıyor gibidir, hadisleri hiç bilmez. Blackhirst'ün okumasına göre kitap Peygamber'in adını bilir, onun hakkında başka pek az şey bilir.
Cirillo'nun edisyonuna önsöz yazan Henry Corbin de buna yakın bir şey söyledi: Kudüs'teki ilk kilisenin tavrına bu kadar yakın bir Pavlus karşıtlığı, Müslüman yazarlar arasında yaygın olmayan bir erken Hristiyanlık tarihi bilgisi ister. Yukarıdaki Morisko bölümünde sözü geçen Margoliouth'un 1907'deki şüphesi de aynı türdendi: ona göre kendi dinini bilen bir Müslüman başka türlü bir kitap yazardı.
Demek ki "araştırmacılar onun bir Orta Çağ sahteciliği olduğunda hemfikirdir" sözü iki ayrı hükmü tek cümleye katlar. Birincisi, İtalyanca ifadenin Orta Çağ'a ait olduğudur. Bunda gerçekten hemfikirdirler; bu sayfa da onlarla aynı fikirdedir. İkincisi, kitabın bütününün bir Orta Çağ icadı olduğudur. Bu konuda araştırmacılar hiçbir zaman tek ses olmamıştır. El yazmasını ilk tarif eden adam bu fikri reddetti. Onu yayımlayan iki kişi ise kitabın içinde daha eski bir İncil bulunup bulunmadığı sorusunu, Arapça bir asıl aramaktan çok daha derin ve kalıcı bir mesele saydı ve çözümünü başkalarına bıraktı.
Bir araştırmacılar listesi bir kitabı tarihlemez. Kanaat ispat değildir ve bu delillerin birkaçı hâlâ test edilmeyi bekler. Toland'ın delillerinden biri test edilmiş ve ayakta kalmamıştır: Oxford'daki eski bir el yazmasının Barnabas'a verdiği bir sözü kitapta bulduğuna inanmıştı; 1907 editörleri metinde o sözü aradılar ve bulamadılar. Fakat liste bir şeyi kesinleştirir. İtalyancanın altında daha eski bir şeyin yattığı fikri kitabı savunmak için düşünülmemiştir ve bu sitenin icadı da değildir. El yazmasını açan ilk araştırmacıyla başlamıştır ve uzmanlar üç yüz yıldır ona dönüp durmaktadır. Sonraki bölüm, bu fikrin arkasındaki düşüncelerden ikisini alır ve ne kadar eski olduklarını kontrol eder.
Göründüğü kadar eşsiz olmayan iki fikir
Yuhanna İncili'nde haber verilen bir rehber
Yuhanna İncili'nde ileride gelecek bir rehberden söz eden ifade tek ve yalnız bir ayet değildir. Bu rehber Yunanca Parakletos kelimesiyle anılır; kelime tesellici, savunucu ya da yardımcı diye çevrilir ve 1941 tercümesi "Tesellici" der. Paraklit sözleri Yuhanna'nın 14. bölümünden 16. bölümüne uzanan hatırı sayılır bir pasaj kümesi oluşturur.
Dört İncil'in metni Paraklit'i Kutsal Ruh'la yakından ilişkilendirir. Bu dilin, henüz gelmemiş bir rehberliğe dair daha geniş bir beklentiyi de taşıyıp taşımadığı açık bir sorudur; onu Faraklit ve Üç Engel ile Yeni ve Eski Ahit'te İşaretler sayfaları ayrıntısıyla inceler.[21] Barnabas'ta ise buna yakın bir beklenti, gelecek bir peygamber beklentisi, on bir bölümdeki dokuz ayrı yerde görülür.[23] Bu, Barnabas'ı dört İncil'le aynı kılmaz. Fakat ikisi arasındaki mesafeyi, çoğu zaman sunulduğundan daha az basit kılar.
Aynı soruya başka bir yönden de yaklaşılabilir. Matta, peygamberlik ve tevhit çizgisini kendi içinde kuvvetle korur. Hz. İsa orada Yasa ve peygamberler için "ben yıkmağa değil, fakat tamam etmeğe geldim" der; en büyük emir olarak Allah'ı bütün yürekle sevmeyi gösterir; duasında da kendi iradesini Allah'ın iradesine teslim eder.[20] Barnabas'ı farklı kılan, bu çizgiyi icat etmesi değil, onu daha açık hâle getirmesi ve metnin omurgası yapmasıdır.
Hz. Muhammed'in (a.s.) adının açıkça geçtiği yerlerin bir kısmında bu tercihin sonraki bir düzenleyene ya da mütercime ait olması da mümkündür. O yerlerde metnin en eski hâli belki yalnızca gelecek olan peygamber diyordu. Belki bazılarında Periklitos kelimesi ya da Aramca bir asılda onun karşılığı olan bir kelime vardı. Periklitos övülmüş anlamına gelen Yunanca bir kelimedir; bu anlamıyla Ahmed adına denk düşer ve yukarıdaki Paraklit kelimesiyle aynı sessiz harfler üzerine kuruludur. Sonraki bir düzenleyen ya da mütercim, bu ifadelerle Hz. Muhammed'in kastedildiğini düşünerek onları doğrudan onun adıyla yazmış olabilir. Böyle bir tercih şaşırtıcı olmazdı: yukarıdaki kelime delilinin gösterdiği gibi bir tercüme kendi devrinin parmak izlerini taşır ve bu tercüme havarilerden asırlar sonra, İslam'ı ve Peygamber'ini zaten tanıyan kişilerce yapılmıştır.
Bunun kaç kez olmuş olabileceği sayılabilir. Ad metinde on beş kez geçer. On yerde adın durduğu yere Allah'ın Elçisi gibi bir unvan uyar; kalan beşi ise adın kendisi hakkındaki cümlelerdir. On beşinin hepsini Çelişki İddiaları sayfası tartar. Bütün bunlar burada ele alınan bir tarihî hipotezdir; metin tenkidinin kesinleşmiş bir neticesi değildir.
Barnabas çarmıh hakkında ne söylüyor?
Barnabas, çarmıh konusunda sonraki ana Hristiyan anlatısından ayrılır; fakat Hz. İsa'nın tutuklanması, yargılanması ve ölümü hakkındaki anlatının başka türlü anlaşılması yalnızca ona mahsus değildi. Erken devir Hristiyan yazarı Irenaeus'a göre, ikinci yüzyılda yaşamış Basilides adlı bir öğretmenin takipçileri, Hz. İsa'nın yerine Kirineli Simun'un çarmıha gerildiğini öğretiyordu. Sapkın saydıkları inançları sıralayıp reddetmek için yazan sonraki yazarlar ikinci bir örnek verir: ikinci yüzyıla girilirken faaliyet gösteren Yahudi-Hristiyan öğretmen Cerinthus'un, göksel Mesih'in çileden önce İsa'dan ayrıldığını öğrettiğini bildirirler. Mesih'in acılarının bedenen gerçek değil, yalnızca görünüşte olduğuna inanan çevrelere karşı da Antakya piskoposu Ignatius daha ikinci yüzyılın başında yazıyordu.[24] John Toland'ın 1718'de bu hikâyeye Müslüman icadı demeyi reddederken aklında olanlar böyle gruplardı.
Barnabas'ın anlattığı belirli senaryonun, yani Hz. İsa'nın yerine Yehuda'nın çarmıha gerilmesinin de İtalyanca el yazmasından asırlarca eski olduğu anlaşılıyor. Hz. Peygamber'in en eski siyer yazarı İbn İshak (ö. 767), Taberî'nin Kur'an 4:157 tefsirinde kaydedildiğine göre, bazı Hristiyanların şuna inandığını bildirir: İsa'ya benzetilen kişi Yehuda'ydı (Yudas Zekeriyya Yuta). Yehuda, ben sizin adamınız değilim, sizi ona götüren benim derken çarmıha gerilmişti (innî lestu bi-sâhibikum, ene'llezî deleltukum aleyhi).[58] Barnabas da çarmıha giden yolda Yehuda'ya aynı itirazı ettirir: "size yol gösteren beni, kral yapmak için bağladınız!" (217. bölüm).[59] İbn İshak'a bunu anlatan, sonradan Müslüman olmuş bir Hristiyandı; bu yüzden sözünü ettiği Hristiyanlar o sırada zaten Müslüman idaresinde yaşıyor olabilir. Öyle bile olsa bu haber, Yehuda'nın İsa'nın yerine konduğu bir hikâyeyi sekizinci yüzyılda Hristiyanların ağzına koyar: herhangi bir İtalyanca uyumdan altı yüz yıl önce ve Latin Batı'nın hiç sahip olmadığı bir kaynakta.
Bu haberler bize büyük ölçüde, anlattıkları gruplara karşı olan yazarların kaleminden ulaşmıştır ve bu taraflılık akılda tutularak ele alınmalıdır. Hiçbiri Barnabas'ın kendi anlatısını ispatlamaz. Gösterdikleri yalnızca şudur: çarmıh konusundaki fark, erken Hristiyanlığın çeşitliliği içinde benzer bir soru hiç ortaya çıkmamış gibi bir kenara atılamaz.
Bu bağlamda pek konuşulmayan küçük bir ayrıntı vardır. Dört İncil'de çarmıhtaki kişi şöyle haykırır: "Allahım, Allahım, niçin beni bıraktın?" (Markos 15:34; Matta 27:46). Sonraki Teslis ilahiyatı bu sözleri geleneksel olarak 22. Mezmur üzerinden ve Mesih'in çilesinin sırrıyla anlamıştır. Fakat Barnabas'ın anlatısı yalnızca bir tarihî hipotez olarak bile düşünülse, aynı haykırış başka bir mahiyet kazanır. Birdenbire İsa sanılan, gerçek kimliğine kimseyi inandıramayan ve beklemediği bir idama terk edilen bir adamın şaşkınlığını ve terk edilmişlik duygusunu dile getirmesi tabiidir. Nitekim Barnabas tam bu haykırışı Yehuda'nın ağzına koyar: "Allah, suçlunun kurtulup gittiğini ve benim de haksız yere öldüğümü göre göre, beni neden terkettin?" (217. bölüm).[59] Bu okumaya göre sözün taşıdığı duygu, dört İncil'in çarmıh anlatısı etrafında sonradan gelişen ilahiyat izahlarından çok Barnabas'ın anlatısına tabii biçimde oturur.
Bütün bunlar bizi nereye getiriyor?
Geç sahtecilik teorisi, elimizdeki metnin bazı gerçek özelliklerini izah edebilir: geç tarihli el yazması, sonraki devirlere ait dili ve sonradan elden geçirildiğini gösteren, gözle görülür bazı katmanları. Bunların hiçbiri inkâr edilmemelidir.
Daha zor olan soru, basit bir sahtecilik teorisinin geri kalanını da aynı anda taşıyıp taşıyamayacağıdır. Barnabas adını taşıyan bir İncil'in daha eski kayıtlarını, mezar geleneğini, Roma'ya ve Vatikan'a uzanan izi izah etmek zorundadır. Eserin alışılmadık inanç çizgisini, 325'teki İznik Konsili'nde resmen karara bağlanan öğretinin sonraki gelişiminden uzaklığını ve geç bir Avrupa el yazması biçiminde yeniden ortaya çıkışını da izah etmelidir. Kendi uzmanlarına da cevap vermek zorundadır: 1718'den bugüne İtalyancanın altına bakan ve orada daha eski bir malzeme bulan, çoğu da ifadenin geç olduğundan şüphe etmeyen araştırmacılara.
Ret hükmü ilk bakışta göründüğünden zayıf çıkıyorsa, sonraki adım metne el değmemiş ya da asıl demek değildir. Sonraki adım şunu sormaktır: delilin iki yanını, yani elimizdeki geç biçimi ve basit bir geç icat teorisinin çözümsüz bıraktığı daha eski izleri hangi tarihî yol bir arada tutabilir?
Sonraki Adım
Notlar
[1] Jan Joosten, "The Date and Provenance of the Gospel of Barnabas", Journal of Theological Studies 61/1 (2010), s. 200–215.
[2] Jan Slomp, "The Gospel of Barnabas", Christian-Muslim Relations 1500–1900 içinde; özellikle Morisko menşei lehindeki delillerin özeti ile İspanyolca el yazması, Morisko çevresi ve menşe iddiaları hakkındaki kısımlar.
[3] Decretum Gelasianum: Evangelium nomine Barnabae apocryphum (Barnaba adıyla anılan İncil, apokrif).
[4] Jan Joosten, "The Gospel of Barnabas and the Diatessaron", Harvard Theological Review 95/1 (2002), s. 73–96. Morisko hipotezi karşısındaki ihtiyat ve İtalyancanın önceliği için s. 74–75; Barnabas ile İtalyanca uyumların ortak beş okuması için s. 87–88; Batı ve Doğu Diatessaron gelenekleriyle ve Eski Süryanice ile bağlar için s. 90–92; Barnabas'ın Orta Çağ İtalyancasıyla yazılmış bir uyum kullandığı, bazı okumalarda da Eski Latince uyumun ya da asıl Diatessaron'un tanığı olduğu neticesi için s. 95–96.
[5] Levililer 25:11; Barnabas İncili, 82. bölüm (jübile cümlesi), Ragg, The Gospel of Barnabas (1907).
[6] Encyclopaedia Britannica, "Pauline letters" ve Pavlus hakkındaki ilgili maddeler.
[7] Encyclopaedia Britannica, "Donation of Constantine"; Sahte Dekretaller (Sahte Isidorus sahtecilikleri) hakkındaki kaynaklar.
[8] Constitutiones Apostolorum, Canones Apostolorum ve Didascalia Apostolorum.
[9] Testamentum Domini.
[10] Sözde Dionysius külliyatı.
[11] Klemens'e atfedilen Homiliae ve Recognitiones ile İkinci Klemens Mektubu.
[12] Pavlus ile Seneca arasında geçtiği ileri sürülen yazışma.
[13] Symmachus sahtecilikleri ve Benedictus Levita.
[14] Barnabas İncili, 105. ve 178. bölümler: dokuz gök, aralarındaki beş yüz yıllık yol ve hepsinin ötesindeki cennet; Ragg, The Gospel of Barnabas (1907).
[15] Dante Alighieri, Paradiso, II–XXVIII. ve XXX–XXXIII. kantolar; Robert ve Jean Hollander (İngilizceye çev.), Paradiso (New York: Doubleday, 2007): dokuz gök küresi ve ötelerindeki Empyreum.
[16] Barnabas İncili, 59. ve 135. bölümler.
[17] Dante Alighieri, Inferno, özellikle V–XXXIV. kantolar; Robert ve Jean Hollander (İngilizceye çev.), Inferno (New York: Doubleday, 2000): cehennemin sıralı daireleri.
[18] Dante Alighieri, Purgatorio, X–XXVII. kantolar; Robert ve Jean Hollander (İngilizceye çev.), Purgatorio (New York: Doubleday, 2003): yedi büyük günaha bağlanan yedi seki.
[19] Barnabas İncili, önsöz ve 6. bölüm.
[20] Matta 5:17–19; 10:40–41; 13:57; 15:24; 21:11; 22:37–40; 26:39–42.
[21] Yuhanna 14:16; 15:26; 16:7–14.
[22] Luis F. Bernabé Pons, El texto morisco del Evangelio de San Bernabé (Granada–Alicante, 1998): günümüze ulaşan İspanyolca tanığın modern edisyonu ve incelemesi.
[23] North American Society for the Study of Christian Apocryphal Literature (NASSCAL), e-Clavis: Christian Apocrypha, "Gospel of Barnabas" maddesi. Madde, gelecek peygambere açık atıfları 17, 44, 55–56, 82–83, 97, 136–137, 163, 212 ve 220. bölümlerde gösterir: on bir bölümde dokuz ayrı yer.
[24] Ana çizginin dışında kalan bu erken görüşler için bkz. Encyclopaedia Britannica, "Basilides", "Cerinthus" ve "Docetism"; Basilides'in takipçilerinin, Mesih'in yerine Kirineli Simun'un çarmıha gerildiği iddiası için Irenaeus, Adversus haereses I.24.
[25] Heather J. Sharkey, A History of Muslims, Christians, and Jews in the Middle East, özellikle ortak dünyalar, gündelik hayat ve cemaatler arası ilişkiler hakkındaki 1. ve 2. bölümler.
[26] Alexander Treiger, "ʾInǧīl-in mubīn: A Mixed Archaic, Qur'anic, and Middle Arabic Translation of the Gospels and Its Implications for the Nature of Middle Arabic", Bulletin of the School of Oriental and African Studies.
[27] Selim Deringil, Conversion and Apostasy in the Late Ottoman Empire; geç Osmanlı dünyasında din değiştirme hakkında ayrıca aynı yazarın "There Is No Compulsion in Religion" başlıklı makalesi.
[28] Sayısız tarihî örnekten beşi: İngiliz makamlarının engellediği ve İngiltere'ye kaçak sokulan William Tyndale'in Yeni Ahit'i; Reform devrinde Cenevre'den Fransa'ya gizli ağlarla taşınan Protestan kitapları; Sovyetler Birliği'nde engellendikten sonra yurt dışında yayımlanan Boris Pasternak'ın Doktor Jivago'su; Sovyet baskısı yüzünden ilk kez Paris'te yayımlanan Aleksandr Soljenitsin'in Gulag Takımadaları; ve sansürlenen eserlerin gizlice çoğaltıldığı ya da yayımlanmak üzere yurt dışına kaçırıldığı daha geniş samizdat ve tamizdat olgusu.
[29] Elçilerin İşleri 15:36–41, özellikle 39. ayet: Barnabas ile Pavlus arasındaki "şiddetli bir çekişme".
[30] John Gilchrist, "Origins and Sources of the Gospel of Barnabas"; Pavlus karşıtı açılış burada "major tactical blunder" diye nitelenir.
[31] Catholic Answers, "Why the 'Gospel of Barnabas' Is a Medieval Fake".
[32] J. E. Fletcher, "The Spanish Gospel of Barnabas", Novum Testamentum 18/4 (1976): yeniden bulunan İspanyolca tanık ve el yazmasının tarihi.
[33] Bart D. Ehrman, Forgery and Counterforgery: The Use of Literary Deceit in Early Christian Polemics (New York: Oxford University Press, 2013): erken Hristiyan tartışmalarında takma adla yazılmış ve sahte yazılar üzerine geniş bir inceleme.
[34] L. P. Harvey, Muslims in Spain, 1500 to 1614 (Chicago: University of Chicago Press, 2005): Moriskoların tarihi, dili ve din hayatı.
[35] Vincent Barletta, Covert Gestures: Crypto-Islamic Literature as Cultural Practice in Early Modern Spain (Minneapolis: University of Minnesota Press, 2005): İspanyolca ve aljamiado Morisko edebiyatı.
[36] August den Hollander ve Ulrich Schmid, "The Gospel of Barnabas, the Diatessaron, and Method", Vigiliae Christianae 61/1 (2007), s. 1–20. Özete göre Joosten, belki on altıncı ya da on yedinci yüzyıl kadar geç olan Barnabas İncili'ni Tatianus'un ikinci yüzyıla ait Diatessaron'unun okumaları için muhtemel bir kaynak olarak öne sürmüştür; makale de Joosten'in tahlilini usul bakımından tenkit eder.
[37] İkinci Klemens, özellikle 6. bölüm: bu dünya ile gelecek dünyanın karşıtlığı; genellikle ikinci yüzyıla yerleştirilmesi için bkz. Early Christian Writings, "Second Clement".
[38] Tomas İncili, 57. söz: delicelerin sökülmesi; Tomas'ın genellikle ikinci yüzyılla ilişkili olarak ele alınan erken bir apokrif İncil oluşu için bkz. Early Christian Writings, "Gospel of Thomas".
[39] Lonsdale ve Laura Ragg, The Gospel of Barnabas (Oxford: Clarendon Press, 1907), önsöz. Mütercimler, aslın eski biçimini, hatta kabalığından bir şeyi korumaya çalıştıklarını söyler ("the archaic form"; "something even of the crudeness of the original").
[40] Ragg, The Gospel of Barnabas (1907), 106. bölüm. Pasajda hem "the sensitive, vegetative, and intellectual soul" hem de "as is seen in the unconscious when the sense leaveth him" ifadesi bulunur.
[41] Ragg, The Gospel of Barnabas (1907), 195. bölüm: "the unconscious waiteth for the sense to return".
[42] Douglas Harper, "unconscious", Online Etymology Dictionary. Madde, eski sıfat kullanımlarını psikolojideki "the unconscious" isminden ayırır; isim 1876'dan itibaren, Almanca das Unbewusste'nin karşılığı olarak kaydedilmiştir.
[43] Nefsin güçleri hakkındaki dilin felsefi arka planı için bkz. Encyclopaedia Britannica, "Aristotle: Philosophy of mind" (bitkisel ve duyusal nefis) ve Stanford Encyclopedia of Philosophy, "Aristotle's Psychology" (beslenme, algı ve akıl güçleri).
[44] David Sox, The Gospel of Barnabas (Londra: George Allen & Unwin, 1984); Morisko yazarlığı görüşü ve ilgili menşe delilleri için ayrıca bkz. Slomp, not 2.
[45] Ragg ve Ragg, The Gospel of Barnabas (1907), İtalyanca metin: 3. ve 4. bölümler, s. 8 ve 15 ("imenso splendore", "inmensso/inmenso splendore"); 149. bölüm, s. 344 ("ogni anno" beklenen yerde "ogni hanno").
[46] Codex Sinaiticus Projesi, "The Transcription": Sinaiticus'taki düzeltme türleri; düzeltmelerin büyük çoğunluğu imla değişikliğidir.
[47] Dirk Jongkind, "Studies in the Scribal Habits of Codex Sinaiticus", Tyndale Bulletin 56/2 (2005), s. 154–157, özellikle s. 156: 1. Tarihler'in günümüze ulaşan beş yaprağında iki müstensih toplam doksan düzeltme yapmıştır.
[48] Encyclopaedia Britannica, "Diatessaron": Tatianus'un eseri, Yeni Ahit'in dört İncil'inin muhtemelen MS 150 dolaylarında tek bir hikâye hâlinde derlenmesidir ve Süryani Doğu'da MS 400 dolaylarına kadar kullanılmıştır.
[49] Matthew R. Crawford, "Ammonius of Alexandria, Eusebius of Caesarea and the Origins of Gospels Scholarship", New Testament Studies 61/1 (2015), s. 1–29.
[50] Kirsten Macfarlane, "Gospel Harmonies and the Genres of Biblical Scholarship in Early Modern Europe", Renaissance Quarterly 76/4 (2023), s. 1189–1227: İncil uyumlarını Yeni Çağ başlarının ciddi ilmî ve yorumlayıcı eserleri olarak yeniden değerlendirir.
[51] Francis Watson, "Harmony or Gospel? On the Genre of the (So-called) Diatessaron", Matthew R. Crawford ve Nicholas J. Zola (yay.), The Gospel of Tatian: Exploring the Nature and Text of the Diatessaron (Londra: Bloomsbury T&T Clark, 2019) içinde, s. 69–92; ayrıca bkz. Watson, "Towards a Redaction-Critical Reading of the Diatessaron Gospel", Early Christianity 7/1 (2016), s. 95–112.
[52] Fariba Zarinebaf, "Intercommunal Life in Istanbul During the Eighteenth Century", Review of Middle East Studies 46/1 (2012), s. 79–85: özellikle Osmanlı İstanbul'unda karışık mahalleler ve Müslüman ve gayrimüslim cemaatler arasındaki geçirgen ilişkiler.
[53] Mark Mazower, Salonica, City of Ghosts: Christians, Muslims and Jews, 1430–1950 (New York: Knopf, 2004); Nora Lafi, "The Municipality of Salonica between Old Regime, the Ottoman Reforms and the Transition from Empire to Nation State" (çok unsurlu bir şehir olarak Selanik); Rossitsa Gradeva, "Jews and Ottoman Authority in the Balkans: The Cases of Sofia, Vidin and Ruscuk, 15th–17th Centuries", Rumeli Under the Ottomans, 15th–18th Centuries (İstanbul: Isis Press, 2004) içinde, s. 225–285.
[54] Heather J. Sharkey, A History of Muslims, Christians, and Jews in the Middle East (Cambridge University Press, 2017); Arap vilayetleri için Bruce Masters, Christians and Jews in the Ottoman Arab World (Cambridge University Press, 2001); Cathie Carmichael, A Concise History of Bosnia (Cambridge University Press, 2015), özellikle 2. bölüm; Edin Hajdarpašić, "Frontier Anxieties: Toward a Social History of Muslim-Christian Relations on the Ottoman-Habsburg Border", Austrian History Yearbook 51 (2020); Michał Hartmuth, "Mosque-Building on the Ottoman-Venetian Frontier" (Mostar dahil büyük Müslüman şehir cemaatleri). Haritanın kendisi: Chamboz, "Ottoman Empire and Its Dependencies in 1683", Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.
[55] Douglas Harper, "raid", Online Etymology Dictionary: ismin Walter Scott tarafından yeniden canlandırılması (1805, 1818) ve "raided" fiilinin 1864'ten, Amerikan İç Savaşı kullanımından itibaren görülmesi; ayrıca aynı sözlüğün şu maddeleri: narrate (1748), kinship (1830 dolayları), truthful/truthfully, repulsive (iğrenç manasında, 1810 dolaylarından itibaren), frenzied (1796), outcome (1788), fearsome (1768), boyhood (1745), arrangement (1740'lar), sane (1721; insane'den geriye türetme), isim olarak amount (1710'lar), story-telling ve hailstorm.
[56] Hiçbir İtalyanca tanığı bulunmayan altı okuma ve onlara ulaşan Orta Çağ kontrolü için bkz. El Yazmasından Sonra Bulunan Tanıklar (altı okuma ve kontroller); Nicholas Love, The Mirrour of the Blessed Lyf of Jesu Christ, Lawrence F. Powell (yay.) (Oxford: Clarendon Press, 1908).
[57] Lonsdale ve Laura Ragg, The Gospel of Barnabas (Oxford, 1907), giriş, "Points of contact with Dante"; Büyük Gregorius, Moralia in Iob XXXI.45 (yedi günahın kökü olarak kibir: kendini beğenmişlik, haset, öfke, keder, cimrilik, oburluk, şehvet); Visio Pauli, Latince uzun metin; Taddeo di Bartolo, Cehennem, San Gimignano Collegiata'sı; Compost et kalendrier des bergiers (Paris, 1493, genişletilmiş baskı; ilk baskı 1491); öç tanrıçaları için Dante, Inferno IX; bkz. El Yazmasından Sonra Bulunan Tanıklar, "Yedi katlı cehennem".
[58] Taberî, Câmiu'l-beyân an te'vîli âyi'l-Kur'ân, Kur'an 4:157 tefsiri: İbn Humeyd – Seleme – İbn İshak yoluyla, Hristiyanken Müslüman olmuş bir adamdan gelen ve bazı Hristiyanların Yehuda (Yudas Zekeriyya Yuta) hakkında söylediklerini bildiren haber.
[59] Barnabas İncili, 217. bölüm; bu sitedeki metin (dayandığı tercüme: Ragg 1907).
[60] Gerard A. Wiegers, "Muhammad as the Messiah: A Comparison of the Polemical Works of Juan Alonso with the Gospel of Barnabas", Bibliotheca Orientalis 52, sayı 3/4 (1995), sütun 245–291.
[61] Babil Talmudu, Hagiga 13a: yerden göğe ve her gökten bir sonrakine beş yüz yıllık yol; İbn Mes'ûd'dan gelen rivayet için Taberânî, el-Mu'cemü'l-kebîr, nr. 8987 (c. 9, s. 202); İbn Huzeyme, Kitâbü't-Tevhîd; Beyhakî, el-Esmâ ve's-sıfât, nr. 851.
[62] Lonsdale ve Laura Ragg, The Gospel of Barnabas (Oxford, 1907), giriş, s. xiii–xvii ve "Note by Professor Margoliouth", s. xlviii–xlix; kenar notlarının tercümesi metnin dipnotlarındadır.
[63] Gerard A. Wiegers, "Muhammad as the Messiah" (not 60); yazarın İspanyolca versiyonunda, 'Ilu. Revista de Ciencias de las Religiones 2 (1997), s. 209–210. Aynı tespiti Jan Slomp da bildirir: "The 'Gospel of Barnabas' in Recent Research", Islamochristiana 23 (1997), s. 81–109.
[64] Luigi Cirillo ve Michel Frémaux, Évangile de Barnabé: recherches sur la composition et l'origine (Paris, 1977), giriş, I. bölüm, "Le manuscrit", s. 39–48. Notların kırmızısı için John Toland, Nazarenus (Londra, 1718), I. Mektup, V. bölüm, s. 15–16. Renkli taramalar Avusturya Millî Kütüphanesi'nindir, Cod. 2662: data.onb.ac.at/rep/10048EC3.
[65] D. W. Kim, "Where Does It Fit? The Unknown Parables in the Gospel of Thomas", Biblica 94 (2013), s. 585–595; Edgar J. Goodspeed, Strange New Gospels (Chicago, 1931). Mukayeseyi Yalnız Barnabas'ın Söyledikleri sayfası ortaya koyar.
[66] John Toland, Nazarenus: or, Jewish, Gentile, and Mahometan Christianity (Londra, 1718), I. Mektup: V. bölüm, s. 15–17 (el yazması ve "the ancient Ebionite or Nazaren System"); VI. bölüm, s. 17 ("How great…" ve İncil'in, birkaç ilave bir yana, havariler devri kadar eski olabileceği: "may be as old as the time of the Apostles, bateing several interpolations"); VII. bölüm, s. 20–22 ("not in its original purity" ve Barocci el yazmasındaki söz; Toland onu "almost in terms" bulduğuna inanmıştı); XV. bölüm, s. 61 ("may in the main be the ancient Gospel of Barnabas"). George Sale, The Koran, Commonly Called the Alcoran of Mohammed (Londra, 1734): Preliminary Discourse, IV. kısım ("no original forgery of the Mohammedans") ve "To the Reader" önsözü (İspanyolca el yazması, "a most barefaced forgery" ve Mesih unvanı). Lonsdale ve Laura Ragg, The Gospel of Barnabas (Oxford, 1907), giriş, s. xlii–xliv (tarih ve yazar) ve s. xlv–xlvii (kayıp İncil; Barocci'deki söz hakkında: "We have not, however, succeeded in discovering its exact counterpart in the text"). Shlomo Pines, The Jewish Christians of the Early Centuries of Christianity according to a New Source (Kudüs, 1966), II. ek, s. 70–73. Marc Philonenko, "Une tradition essénienne dans l'Évangile de Barnabas", Mélanges d'histoire des religions offerts à Henri-Charles Puech (Paris, 1974) içinde, s. 191–195. Luigi Cirillo, "Le Pseudo-Clementine e il Vangelo di Barnaba della Biblioteca nazionale di Vienna", Asprenas 18 (1971), s. 333–369; Luigi Cirillo ve Michel Frémaux, Évangile de Barnabé: recherches sur la composition et l'origine (Paris, 1977), Henry Corbin'in önsözüyle ("Harmonia Abrahamica"); kitabın oluşum safhaları için s. 247–250. Rodney Blackhirst, "Barnabas and the Gospels: Was There an Early Gospel of Barnabas?", Journal of Higher Criticism 7/1 (2000), s. 1–22 ve 37. not. Jan Joosten, "The Gospel of Barnabas and the Diatessaron", s. 95–96 (not 4) ve "The Date and Provenance of the Gospel of Barnabas" (not 1); usulü den Hollander ile Schmid sorgular (not 36). Barnabas İncili, 22., 30. ve 48. bölümler.

