Yalnız Barnabas'ın Söyledikleri
Barnabas İncili'nde başka hiçbir kitapta bulunmayan meseller hangileridir ve metin, Roma İmparatorluğu'nun idaresinde yaşayan bir halka bütün olarak ne söyler? Buradaki okuma sitenin kendi okumasıdır ve bir okuma olarak sunulur; delil sayfaları ona yaslanmaz, kendi ayakları üzerinde durur.
Mesel, büyük bir hakikati taşıyan küçük bir hikâyedir. Delilin yapamadığı işi yapar: karanlıkta duran bir şeyi sahne ışığı gibi seçip gösterir ve izahla varılamayan şey birdenbire apaçık olur. Dört İncil mucizeleri kadar meselleriyle de hatırlanır. Barnabas İncili'nin de meselleri vardır: bir hikâyeyle ya da bir tasvirle öğreten altmıştan fazla pasaj.[1] Sitedeki Türkçe metin bu hikâyelere çoğu yerde "temsil" der.
Sayıma neler girdi?
Bu mesellerin çoğu dört İncil'le ortaktır; kimi aynı şekliyle durur, kimi başka türlü anlatılır. Yirmi kadarı için ise bu site daha eski bir anlatım bulamadı. Tarama dört İncil'den ve apokriflerden, Kilise Babalarından, Orta Çağ'ın Latince ve İtalyanca kitaplarından, hadislerden ve peygamber kıssalarından geçti. ThEMA veri tabanında toplanmış on iki bin kadar Orta Çağ vaaz hikâyesinin özetine ve Giovanni da San Gimignano'nun benzetmeler kitabına da bakıldı. Yirmi anlatımın hiçbiri oralarda yoktur; içlerinden birkaçının tasviri ya da gerekçesi ise başka bir kitapta da bulunur ve nerede bulunduğunu ilgili maddeler ile sona doğru gelen tablo söyler. Tarama Orta Çağ'ın bütün vaaz kitaplarına ulaşmış değildir ve bir anlatım günün birinde bunlardan birinde ortaya çıkabilir. Kitaptaki başka hikâyelerin başına bu gelmiştir: üçü Arapça ve Osmanlıca vaaz kitaplarında durur; bir tasvir, yani bir dünya dolusu darıyı boşaltan kuş da Latince bir tefekkür kitabındadır. Yirmi meselin hiçbiri bunlar arasında değildir; Barnabas'ın Raf Komşuları: İki Raf da bu hikâyelerin hiçbir rafta durmadığını kaydeder. Burada ise hikâyeler tek tek ortaya konuyor, ne öğrettikleri soruluyor ve sonunda ne kadar iyi kuruldukları test ediliyor.
"Yalnız burada" demenin ölçüsü, rafların kullandığı sıkı ölçüyle aynıdır. Bir mesel bilinen bir meselin kalıbını taşıyor ve bir ayrıntıda ondan ayrılıyorsa, aşağıda metne mahsus bir mesel diye değil, ortak bir meselin başka bir anlatımı diye geçer. Başka bir yerde yalnızca yalın bir tasvir tekrarlanıyorsa, ilgili madde bunu söyler.
Yalnız Barnabas'ta bulunan meseller
Okumadan önce bir deneme. Bu hikâyeler kolay okunur ve bu kolaylık insanı yanıltır. İçlerine ne kadar emek girdiğini merak eden okur önce kendisi bir tane kurmayı deneyebilir. Düz kelimelerle söylenmiş bir fikir alın; mesela şunu: doğruyu bilip de yapmamak, hiç bilmemekten kötüdür. Buna sıradan bir günün içinden bir tasvir bulun; öyle bir tasvir ki izah istemesin ve unutulmasın. Sonra aşağıdaki dördüncü meseli okuyun. Sona doğru gelen yakından test bu denemeye geri döner.
Tüccar ile dükkânı (62. bölüm). "İyi yaşayacak olan, dükkânını kilitleyip, onu gece gündüz büyük bir dikkatle koruyan tüccardan örnek almalıdır." Bu tüccar yalnızca kârına satar; zarar edeceğini sezerse "kendi kardeşine bile satmayacaktır". Sonra anahtar gelir: "gerçekten ruhunuz bir tüccardır, beden ise dükkândır"; ruh duyuların dışarıdan getirdiğini alır, satar ve bu alışverişte "para sevgidir". Demek ki gözden ya da kulaktan giren her düşünce bir alışveriştir ve bedeli sevgiyle ödenir. Öğüt de buna göredir: sevginizi vererek, kâr edemeyeceğiniz en küçük düşünceyi bile alıp satmayın. Tasvir iç hayatı bir esnafın anlayacağı hesap defterine çevirir: hiçbir şey bedava değildir ve sevginizi neye verdiyseniz onu satın almışsınızdır.
Kral ile yaralı adam (68. bölüm). Kâhinler, Allah'ın kendilerine cennette ne vereceğini sorar. Hz. İsa önce bir kaide koyar, "ücretleri düşünenler patronu sevmezler" der, sonra bir hikâye anlatır. Bir kral yol kenarında "hırsızlar tarafından soyulup, ölme derecesinde yaralanan bir adam" görür. Onu şehre taşıtır, baktırır ve sever; "kızını ona verdi ve varisi yaptı". Adam ise "köleleri dövdü, ilâçları küçümsedi, karısına kötü davrandı, kral hakkında ileri geri konuştu ve sipahilerini ona karşı ayaklandırdı". Kendisinden bir hizmet istendiğinde de hep aynı şeyi sorar: "Kral bana ödül olarak ne verecek". Hükmü dinleyenler kendileri verir; ardından Hz. İsa parçaların karşılığını söyler: "Kral, İsrail kavmini bu dünyada acılarla dolu bularak, onlara kulları Yusuf, Musa ve Harun'u verip, bakımlarını yaptıran Allah'ımızdır." Kralın sevgisi vurulan Mısır, boğulan Firavun ve dağıtılan Kenan krallarıdır; Yasa onun hediyesi, toprak da mirastır. Açılış sahnesi Luka 10'daki soyulup yaralanan yolcuyla ortaktır; ondan sonrası yalnız bu metindedir. Meselin derdi şükürdür ve şükrü öldüren o sorudur.
Hirodes'in evi olarak kalp ve bankerin gümüş parası (74. ve 75. bölümler). "Şimdi söyleyin bana, eğer kral Hirodes içinde oturmak arzu ettiği bir evi korumanız için size verecek olsa, düşmanı Pilatus'un oraya girmesine veya içine eşyalarını koymasına katlanır mısınız?" Allah'ın emanet ettiği kalp de böyledir: Şeytan düşüncelerini oraya yerleştirmemelidir. Sonra yanına ikinci bir tasvir gelir. Banker "Kayser'in resmi doğru mudur, değil midir, gümüş sağlam mıdır, sahte midir ve gereken ağırlıkta mıdır diye paraya dikkat" eder ve bu yüzden onu elinde evirip çevirir. Bir düşünce de kabul edilmeden önce böyle evrilip çevrilmelidir. Para eski bir tasvirdir: Hz. İsa'nın yazıya geçmemiş bir sözünü, usta sarraflar olun sözünü, İskenderiyeli Klemens ile Origenes nakleder. 420'lerde Ioannes Cassianus bunu bir sahneye çevirdi: sarraf madene, paranın üzerine basılmış başa ve ağırlığa bakar; keşiş de her düşünceyi aynı şekilde yoklamalıdır.[2] Barnabas'ın bankeri de aynı üç şeye bakar; Hirodes'in evi ise yalnız bu metindedir.
Üç bağcı (76. bölüm). Bir adam üç bağını üç kişiye kiraya verir. Birincisi işi bilmez ve bağı yalnızca yaprak verir. İkincisi işi iyi bilir, hatta üçüncüye de öğretir; fakat kendisi "zamanını yalnızca konuşmakla geçirerek, bağını işlemeden bıraktı". Üçüncüsü dinler ve çalışır; onun bağı "çok (meyve) verdi". Hesap vakti gelince bağ sahibi birinciyi saflığı yüzünden bağışlar. İkinciye ise alayla şunu söyler: "Ve sen, kesilecek dalları kesmeyip, tarlayı düzlememekle büyük bir iş yaptın. Bu nedenle de, sana verilecek büyük bir ödül var!" Cevabı üçüncü adam daha önce vermiştir: "bağlıklar yalnızca konuşmakla işlenmez, fakat, bağının meyve vermesini isteyen günde bir gömlek terletmelidir." Bağ sahibinin bağışlamadığı tek kusur, bilip de yapmamaktır.
Kralın oğul edindiği köle (101. ve 102. bölümler). Metne göre tövbe "salt Allah sevgisi için yapılmalıdır. Aksi halde tevbe etmek boşuna olacaktır." Bunu iki tasvir taşır ve birincisi bir sorudur: "köleleriniz size karşı suç işleseler ve siz de, onların size karşı işledikleri suçtan dolayı değil de, ödüllerini yitirdiklerinden dolayı üzüldüklerini bilseniz, kendilerini bağışlar mısınız?" Allah da "Cennet'i yitirdiklerinden dolayı pişman olanlara işte böyle yapacaktır". Cenneti yitirdiği için büyük pişmanlık duyan Şeytan da bu yüzden merhamet görmez: "Çünkü, onda Allah sevgisi yoktur". İkincisi kısa bir hikâyedir: "Kölelerinden birini oğul edinen ve mülkündeki her şey üzerine efendi yapan bir kral vardı." Kötü bir adamın hilesi yüzünden köle kralın gözünden düşer ve her gün çalışıp kazandığını yitirir. Böyle bir adam hiç güler mi? Günahkâr işte o köledir ve kederi yitirdiği ödül için değil, yitirdiği kral içindir. İkinci yüzyılda Roma'da yazılmış Hermas'ın Çobanı'nda da efendisinin, oğluyla ortak mirasçı yaptığı bir köle vardır. O köle yerini korur ve hikâye onu övmek için anlatılır.[10]
Başını kayaya vuran adam (108. bölüm). "Yürürken kendini kayaya çarpan ve ayağını kayaya vurmamak için kaçındıkça başını vuran bir adam var. Nedir böylesi bir adamın durumu?" Öğrenciler cevap verir: "böyle bir adam kendinde değildir". Hz. İsa da hükmü asıl yerine götürür: "vücuduyla uyanık olup, ruhuyla uyuyan kendinde değildir." Vücut yaşamanın ayağıdır, ruh ise yaşamanın başı; "Ruhun uyuması, Allah'ı ve korkunç hükmünü unutmaktır." Ruhu uyuyan bir adamın gece ibadeti, başla vurulan o kayadır.
Hirodes'in bahçesi (122. bölüm). "Hirodes size bakmanız için bir bahçe verse, siz de kendinizi hemen sahip yerine koyup, Hirodes'e hiç meyve göndermeseniz ve Hirodes size adam gönderip meyve istediğinde elçileri kovsanız, söyleyin bana, kendinizi bu bahçenin kralları yapmış olmaz mısınız?" Cevap aynı nefeste gelir: "Mutlaka, öyle." Sonra tatbik: "aynen tamahkâr adam da böyle, Allah'ın kendine vermiş olduğu zenginliği üzerinde kendini ilâh yapar." Metin, tamahkârın yaptıklarıyla ne dediğini az önce söylemiştir: "Benden başka Allah yoktur." Matta 21'deki kiraya verilmiş bağ uzak bir akrabadır; bahçe, Hirodes ve mülkiyet hakkındaki ders ise Barnabas'a aittir.
İncir satanlar ile yapraklar (132. ve 134. bölümler). "Pek çok adam incir satmaya gittiler. Ama, pazara vardıklarında gördüler ki, insanlar iyi incirler değil de, güzel yaprakları arıyorlar." Kötü bir şehirli fırsatı görür; oğullarına kötü incirli bir yığın yaprak toplatır ve bunları "ağırlıklarınca altın karşılığı" satar. Yiyenler "ağır bir hastalığa tutuldular". Açıklama şöyledir: iyi incir taşıyanlar doğruyu öğreten öğretmenlerdir. "Fakat yalanlardan zevk alan dünya ehli, muallimlerden güzel sözler ve koltuk kabartma yaprakları ister." Yaprakları Şeytan getirir: bunlar, günahı örttüğü dünyalık şeylerdir. Mesel vaiz kadar dinleyeni de anlatır, çünkü yaprak isteyen pazara yaprak gelir.
Şehirlinin çeşmesi (132. ve 134. bölümler). "Bakın ki, bir vatandaşın, tüm komşu vatandaşların pisliklerini yıkamak için su aldıkları bir çeşmesi vardı; fakat, bu vatandaşın kendi elbiseleri çürüyüp gidiyordu." Bu adam, "başkalarına pişman olmayı öğütleyen", kendisi ise günahta kalan öğretmendir. İkinci bir tasvir dersi pekiştirir: dili fil dili kadar, vücudunun geri kalanı karınca kadar olan bir insan acayip bir şey olurdu. Oysa başkalarına pişmanlığı öğütleyip kendi günahlarına tövbe etmeyen, metne göre ondan da acayiptir.
İki elma satıcısı (132. ve 134. bölümler). "İki adam elma satmaya gittiler." Biri elmanın özüne aldırmaz ve kabuğunu ağırlığınca altına satmayı seçer. Öbürü elmaları vermek ister; karşılığında yalnızca yol için biraz ekmek alacaktır. Alıcılar kabuğa altın öder, meyveyi vereni ise hor görür. Elmayı veren, "Allah rızası için öğütte bulunup, kimsenin koltuğunu kabartmayan" kişidir; "böyle bir insanı dünya ehli kabul etmez, aksine hor görür." Kabuğu satan ise "insanları memnun etmek için öğütte bulunan kişidir"; dünyanın koltuğunu kabartır ve bu sözlerin peşinden giden ruhu mahveder. Ardından gelen kaide dinleyen içindir: hatır gözetip belli insanların koltuklarını kabartan ve günaha günah demeyen kişiden "yılandan kaçar gibi kaçmalıdır". Kabuk ile öz çifti başka bir kitapta daha durur: Dominiken Jean Gobi'nin 1320'lerde derlediği hikâye kitabı Scala coeli'de aç iki kız bir elmayı paylaşır; biri güzel göründüğü için kabuğu, öbürü elmanın özünü alır. Pazar, iki satıcı ve altın fiyat ise yalnız Barnabas'tadır.[10]
Kıyıları ölüm olan yol (141. bölüm). Bir yol düşünün: "insanın ortasından yürüdüğünde emniyetle gidebileceği, kıyılardan yürüdüğünde ise başını kıracağı bir yol". Peki "kıyıya en yakın olmak gayretiyle kavga eden ve kendilerini öldüren insanlar" görseniz ne dersiniz? Hz. İsa cevabı dinleyenlerin yerine söyler: "Deli ve çılgındır onlar." Öğrenciler onaylar ve Hz. İsa ağlayarak devam eder: "İşte, dünyayı sevenler de tıpkı böyledirler. Çünkü, insanda orta bir yer tutan akla göre yaşasalardı, Allah'ın kanununa uyarlar" ve kurtulurlardı. İki yanı tehlike olan bir yol başka iki kitapta da vardır: 2. Esdras'ta dar bir patika ateş ile derin su arasından, Kudüs Talmudu'nda bir yol ateş ile kar arasından geçer ve yalnızca ortası emniyetlidir. Kıyıya varmak için birbiriyle yarışan adamlar ise yalnızca buradadır. Aynı bölümdeki eş tasvir iğnedir: "Ölüm iğnedir, dünyalık malların kirişleri ondan geçmez." Matta 19'daki devenin yerinde burada kirişler durur; iğne de ölümün kendisidir.[16]
İpe bağlı kuş (195. bölüm). Ölüm nedir? "Şöyle ki, biri bir kuşu tutup, ipini de eline aldığı zaman, baş kuşun uçmasını dilediğinde ne yapar? Mutlaka, tabiatı gereği ele açılmasını emreder ve böylece kuş hemencecik uçup gider." Hayat da "tabiatın kendisiyle ruhu insanın bedenine ve canına bağlı tuttuğu bir ip gibidir". Allah buyurunca el açılır ve ruh "meleklerin elinde kurtulur". Bu yerde bir kuş başka iki metinde de bulunur: Mezmur'da avcının tuzağından kurtulan bir serçe, Eadmer'in on ikinci yüzyılın başında yazdığı Anselmus'un Hayatı'nda ise bir çocuğun, ayağından iplikle bağlayıp tuttuğu bir kuş vardır. Eadmer'de çocuk şeytandır, iplik kötü alışkanlıktır ve kuş iplik kopunca kurtulur. Barnabas'ta el tabiattır, ip hayattır ve el, baş buyurduğu için açılır. Ölümün böyle, buyrukla gelen bir salıverme olarak okunması yalnız bu metne aittir.[4]
Daha kısa hikâyeler. Sekiz hikâye daha bir iki satırda anlatılır. Kısalık onlardan bir şey eksiltmez: tek cümlelik bir meselde zayıf bir kelimenin saklanacağı yer yoktur ve aşağıdaki yakından test bunların üçünü ağır ağır okur. Gemisi fırtınada parçalanan denizci, yitirdiklerini ağlayarak geri getirebilseydi acı acı ağlardı; insan ise yalnızca günahına ağladığında haklıdır (103. bölüm). Bir genç bir hanımı sever, hanım başkasını severse genç "rakibini öldürür"; İsrail Allah'ın yerine neyi severse Allah da ona böyle yapar ve örnek Eyüp'tür (99. bölüm). Bir dostun hatıra diye verdiği şeyi satıp dostu unutmak bir suçtur; yaratılana bakıp Yaratan'ı unutmak da aynı suçtur (119. bölüm). Görüşmeye gittiğiniz dostu Hirodes'in kulağına bir şey söylerken bulsanız, bekletildiğiniz için alınmazsınız; ibadet eden adam için de böyledir (84. bölüm). Ekmek alacak iki kuruşu olan hiç kimse, gözü inciten ve karın doyurmayan dumanı satın almaz (118. bölüm). Taşı ve arsası olmayan kimse ev kurmayı tasarlayamaz; Hirodes de bir yaşlıya gençleşmeyi emredip yapamayınca onu öldürtse zalim olurdu: iradeye yer bırakmayan bir kader anlayışına karşı iki tasvir (164. bölüm). Ayakkabısını bir devin ölçüsüne göre yaptıran çocuk, Allah'ı insanın kanunuyla ölçen adama benzer (161. bölüm). Hiç kimse, kendisinden bir şey ummadığı Roma'ya göçmez; hele Kayser'e karşı gelmişse hiç göçmez. Ölüm de "zenginlikleri içinde rahat rahat" oturanlar için böyledir (140. bölüm). Bu sekizi için de bu site daha eski bir anlatım bulamadı; yalnız beşinin başka bir kitapta bir satırı ya da bir tasviri vardır. İşaya, insanların ekmek olmayan şeye neden para verdiğini sorar. Augustinus'ta, yüzüğü onu veren damattan çok seven bir gelin vardır; bu, hatıranın dersinin başka bir tasvirle söylenişidir. Quintilianus, Herkül'ün maskesini ve sahne çizmelerini bir çocuğa giydirmek hakkında bir atasözü aktarır. Hermas'ın Çobanı'nda Allah'ın kulu yabancı bir şehirde, kendisinin olmayan bir yasa altında yaşar. Talmud da ibadet ederken bir subayın selamını cevapsız bırakan ve sonra ona şunu soran bir adamı anlatır: bir kralın huzurunda dururken bir dostuna cevap verir miydin? Barnabas aynı şeyi bekleyen dostun tarafından anlatır ve onun sevinmesi gerektiğini ekler.[3]
Dört İncil'le ortak meseller, başka bir anlatımla
İkinci bir grup, dört İncil'deki bir meselle aynı kalıbı taşır, ama onu başka türlü anlatır. Tarladaki hazineyi bir yolcu bulur ve "bu tarlayı satın almak için pelerinini sattı" (26. bölüm; Matta 13). Bir adam ticaret yapsınlar diye komşularına para verir ve bir kısmı bu parayı onun "düşmanının hizmetinde" kullanır (61. bölüm; Matta 25'teki talantlar). "(Çalıştırdıklarının) hakkını vermeyen bir adam vardı, bu nedenle de, onu tanıyan kimse tarlalarını sürmeye gitmezdi"; o da pazar yerinde boş duran yabancıları tutar ve böylece Matta 20'deki işçiler öbür taraftan anlatılmış olur (75. bölüm). Luka 13'teki meyvesiz incir ağacı, bir zamanlar palmiye ile pelesenk ağacının durduğu bir bahçede büyür ve açıklama bunların adını koyar: "Şeytan palmiye ağacı, ilk insan da pelesenk ağacıdır" (113. ve 114. bölümler). Ekincinin tohumu denizcilerin ve tüccarların, saray hizmetindekilerin ve kendi hayatını sevenlerin üzerine düşer (133. bölüm; Markos 4). İyi ve kötü balığı toplayan ağ, öğreti dinlemenin kaidesi olur (124. bölüm; Matta 13). Bağcılar bağ sahibinin gönderdiği adamları öldürür ve hikâyede oğul yoktur (46. bölüm; Matta 21). Zengin obur ile Lazarus daha uzun bir cehennem tasviriyle anlatılır (24. bölüm; Luka 16). Her birinde fark aynı yöne bakar: Yasa'ya, emeğe ve dinleyenin kendi sorumluluğuna.[5]
Okulların zaten anlattığı bir hikâye (32. bölüm). Metne göre putperestlik, ölen babası Baal'in heykelini "kendini teselli etmek için" pazar yerine diktiren bir kralla başlamıştır ve hüküm de oradadır: "her şer dünyaya, sözde büyükler sebep gösterilerek girmiştir". Orta Çağ'ın Latin okulları bu hikâyeyi Kral Ninus ile babası Belus hakkında anlatırdı; on ikinci yüzyılın Kitab-ı Mukaddes tarihi ders kitabı olan Petrus Comestor'un Historia scholastica'sında da vardır. Barnabas'ın Raf Komşuları: İki Raf ikisini yan yana koyar ve hikâyeyi geriye, Süleyman'ın Hikmeti'ne kadar izler.[8]
Tek cümlelik tasvirler
Hikâyelerin yanında, aynı sesle söylenmiş tek cümleler durur. Tek satırlık bir söz, içinde bulunduğu bütün kitaplardan eski olabilir; bu yüzden aşağıdakiler başka hiçbir yerde bulunmadıkları için değil, o ses için sıralanıyor. "Ateş ateşle söndürülmez, ama suyla söndürülür" (18. bölüm). İnsan "gözleri ile göğü ve yeri bir arada" göremez; Allah'ı ve dünyayı birlikte sevmesi de böyle imkânsızdır (16. bölüm). Dudaklarıyla bağışlanma dilerken eliyle yumruk atan adam bağışlanmaz (36. bölüm). Yaratmak hakkında söylenen şudur: "tüm yaratıklar bir araya gelse, hiç yoktan yeni tek bir sinek yaratamazlar" (63. bölüm). Putperestlik, çökünce bütün evi yıkan temeldir (33. bölüm); bildiğini yapmayan da kılıcı bırakıp savaşa kınıyla giden o "cesur asker" gibidir (77. bölüm). Orucuyla övünen, perhiziyle böbürlenen hastaya benzer (107. bölüm); ziyafetten ziyafete gidenin ağlaması ise buzun ateş vermesi kadar mümkündür (105. bölüm). Boş söze alışan zihin, bir ons pamuk taşımaya alışmış ve yüz libre taşı kaldıramayan ata benzer; söz de altın gibidir ve yalnızca gerekene harcanır (120. bölüm). Çekül merkezi arar, tamahkâr da cehennemi (122. bölüm). "Bedenini bir at gibi tut; o zaman güven içinde yaşarsın" (25. bölüm). Gerçek Ferisi "insan tabiatının yağıdır", "yaşayan bir kitaptır", tuzdur ve ışıktır (151. bölüm). Zor bir soru, "dağın üstünden geçen ve sağ ve solunda uçurum bulunan bir yol gibi" durur (155. bölüm). Allah'ın rahmeti bir palmiyenin gölgesine, kuru toprağa düşen yağmura ve "beyaz bir bulut" olan Elçi'ye benzetilir (163. bölüm). Köre beyaz bir şey göstermek ve sağırın kulağına konuşmak onlarla alay etmektir (165. bölüm). Hasat vakti türküleriyle dağları çınlatan köylünün sevinci, gözü cennete kaldırır (169. bölüm). Cennetin nimetleri karşısında dünyanınkiler, denizin kumu karşısında tek bir tane, bir dağ altın karşısında bir karıncanın gölgesi gibidir (173. bölüm). Elbise, sahibi değişince adını da değiştirir (207. bölüm). Hz. İsa, okuduğu kitapta yazılı olandan başkasını okuyamayan bir okuyucu gibi konuştuğunu söyler (212. bölüm). Dört İncil'de bulunmayan bir "ne mutlu" sözü de buradadır: "Allah'ın sofrasından yiyenlere ne mutlu, çünkü onlara melekler hizmet edecektir" (16. bölüm). Son olarak şu kaide gelir: Neden sorusu cehennemin kapısıdır (90. bölüm).
Meseller Roma idaresindeki bir halka ne söylüyor?
Birlikte okunduğunda mesellerin bir muhatabı ve bir yönü vardır. Muhatap Roma idaresindeki İsrail'dir ve metin sahneyi gizlemez. "Romalı askerler Şeytan'ın çalışmalarıyla, İsa'nın kendilerini ziyaret etmeye gelen Allah olduğunu söyleyerek, İbranîler'i karıştırıyorlardı" (91. bölüm). Hz. İsa da halka aynı şeyi söyler: "Roma askerleri aracılığıyla Şeytan, benim Allah olduğumu söylediğinizde sizi aldattı" (128. bölüm). Kâhinler ise kendi meclislerinde, içinde bulundukları düzenden memnundur: "Şimdi, Allah'a şükür, bizim kendilerininkiyle ilgilenmediğimiz gibi bizim kanunumuzla ilgilenmeyen, kanunumuza yabancı bir kral ve bir valimiz var" (142. bölüm). Kayser'in parası Yehuda'nın kesesindedir (31. bölüm). İmparatorluk odanın içindedir.
Yön ise bir çevirmedir. Kayserlerin imparatorluğu zengindi, mağrurdu, kendinden emindi ve tanrıları "gümüş ve altındır, kendi ellerinin eseridir" (128. bölüm). Metnin İsa'sı bunun karşısına aynı türden bir krallık vaadi koymaz; dinleyenlerini bu dünyadan öbür dünyaya, bedenden ruha çevirir. "Allah'a ve dünyaya (bir anda) hizmet edemezsiniz, çünkü dünya yalancılık, aç gözlülük ve eza ile cefa doludur" (16. bölüm). Dünyayı sevenler yolun kıyısına doğru yarışır (141. bölüm); tamahkâr da emanet bir bahçenin kralı olarak kendi başına taç koyar (122. bölüm). Metne göre "dünya" kelimesi üç şey demek olabilir: yaratılmış âlem, insanlar ve insanın "günaha batmış durumu". Allah bu üçüncüsünden öyle nefret eder ki, "eğer peygamberler bu dünyayı sevmiş olsalardı", "mutlaka Allah kendilerinden peygamberliklerini alırdı" (158. bölüm). Kibir Şeytan'ın günahıdır (34. bölüm) ve cehennemin en dibinde cezalandırılan günah da odur (135. bölüm). Gerçek Ferisi bir zümre değil, yağ, tuz ve "yaşayan bir kitap" olan insandır (151. bölüm). Anasayfanın Mesih meselesini okuyuşu da budur: beklenen kurtarıcının halk önündeki siyasi rolü gelecek olan Elçi'ye bırakılır, Hz. İsa'ya ise İsrail'e yönelik düzeltici ve manevi bir vazife verilir (Hz. İsa Peygamber neden "Gelecek O Mesih Ben Değilim" diyor?).
Böyle bir vazifenin örneğini metin kendisi verir. 68. bölümdeki kral İsrail kavmini "bu dünyada acılarla dolu" bulmuş, onun uğruna "Mısır'ı vurmuş, Firavun'u boğmuş" ve ona bir yurt vermiştir. İsrail zengin ve putperest bir imparatorluğun içinden çıkarılmış ve kırk yıl çölde terbiye edilmiştir; orada onu besleyen, "gökten kudret helvası indiren ve giysilerini eskiyip yok olmaktan koruyan" Allah'tır (16. bölüm; 149. bölüm). Bu sitenin okumasına göre, çöl Mısır'dan çıkan İsrail için ne yaptıysa, Barnabas'taki İncil de Kayserlerin idaresindeki İsrail için onu yapar. İmparatorluğun değerlerinin, yani serveti değer, gücü delil sayan anlayışın halk üzerindeki tutuşunu gevşetir; yoksa o değerler halkın Allah'a tutunuşunu gevşetecektir.
İki imtihan birbirine benzemiyordu ve bu sitenin okumasına göre ikincisi daha tehlikeliydi. Mısır'da İsrail köleydi; kölelik ise bütün zulmüne rağmen bir halkı ayrı tutar, çünkü kimse İbranileri Mısırlı olmaya çağırmamıştı. Kayserlerin imparatorluğu bunun tersini teklif ediyordu: isteyene kendi düzeninin içinde bir yer veriyordu. Hirodes'in sarayı, vergi mültezimleri ve makamı valinin hoşnutluğuna bağlı kâhin aileleri bu yerlerdendi. Baskı bir kırbaç olarak değil, bir davet olarak geliyordu ve metin bu davetin İsrail'in önderlerine ne yaptığını gösterir. Hz. İsa kâhinleri Allah'a hizmeti bırakıp dünyalık hırslarının peşine düştükleri için, yazıcıları "boş akideler va'z ettiklerinden", Yasa öğretmenlerini de "kendi gelenekleri ve yaptıklarıyla Allah'ın kanununu bir hiç duruma düşürdüklerinden" azarlar (12. bölüm). Mabet, insanların "pazarda olduğu gibi mabette de alış verişte" bulunduğu bir yer olmuştur (45. bölüm). 142. bölümün kâhinleri yabancı bir kralın idaresinden memnundur, çünkü bu düzen işlerine gelir; 217. bölümde de Hirodes'i "çok miktarda para" ile, valiyi bir para hediyesiyle satın alırlar. Peygamberlerin soyundan gelen ve imanı bütün insanlık için taşıması beklenen bir halk, kendi önderlerinin eliyle imparatorluğun değerlerine, yani serveti değer, makamı delil sayan anlayışa çekiliyordu. Üstelik ona, ortaya çıkan şeye din demesi öğretiliyordu. En keskin benzetmeyi metin kendisi yapar: kâhinler "Firavun gibi kalplerini sertleştirdiler" (34. bölüm). Yahudiye'deki tehlike İsrail'in ezilmesi değil, eritilmesiydi. Mesellerin paranın, koltuk kabartmanın ve dünya sevgisinin üzerine bu kadar çok gitmesi bu yüzdendir.
Buradan iki ders çıkar ve metin ikisini de açıkça söyler. Birincisi, dünyanın terazisinin Allah'ın terazisi olmadığıdır. "Mika ve Yeremya zamanında da görülebileceği üzere, dünya hep gerçek peygamberleri horlamış ve yalancıları sevmiştir" (97. bölüm). Bir başka yerde de şunu söyler: "dünya her zaman Allah'ın kullarının düşmanı olmuştur"; İzebel zamanında on bin peygamber öldürülmüştür (18. bölüm). Dünyadaki başarı bir inancın doğruluğunu göstermez, dünyadaki yenilgi de onu çürütmez. Kur'an aynı şeyi kendi sözleriyle söyler: Allah o günleri insanlar arasında döndürür durur (3:140). Burada iki yanlışa iki ayrı yönden dikkat çekilir. Güçlü olan gücünü delil sayar: servetini kendi bilgisine bağlayan ve yerin yuttuğu Karun (28:76–82) ile kendisinin Âdem'den hayırlı olduğunu söyleyen İblis (7:12) böyledir.[6] Zayıf olan da yukarıya bakar ve hakikatin gücün olduğu yerde olması gerektiği neticesine varır. Elma satıcıları meseli tam da bunu anlatır: kabuğa altın, meyveyi verene hakaret.
İkinci ders, en yüksekte duranların en ince noktalarda imtihan edildiğidir. "Allah kendi şanını kıskanır ve İsrail'i bir sevgili gibi sever"; Eyüp de "yedi oğlu ve üç kızını (gereğinden fazla) sevecekti ki" Şeytan'ın eline verildi (99. bölüm). Geri dönen Hz. İsa öğrencilerine, çektikleri kederin sebebini söyler: onu "birazcık da dünya sevgisiyle" sevmişlerdir ve bu sevgi "Cehennem alevleriyle cezalanmaması için" şimdiki üzüntüyle cezalandırılmıştır (220. bölüm). Tirmizî'nin naklettiği bir hadiste Hz. Peygamber, en ağır imtihanı peygamberlerin, ardından onlara en yakın olanların gördüğünü bildirir.[7] Bu türden imtihanlar Allah'ın hoşnutsuzluğunun alameti değildir; öbürlerine örnek olacak insanların terbiyesidir.
Buraya ait bir şey daha var, çünkü onu raflar gündeme getiriyor. Aynı vahiy silsilesinden gelen peygamberler aynı olayları anlatır ve aynı uyarıları yapar; her biri kendi kavmine ve kendi zamanına hitap eder. Metin bunu bilir: "her peygamber geldiği zaman, yalnızca bir kavme Allah'ın rahmetinin işaretini götürmüştür" (43. bölüm) ve bütün peygamberler, sonra gelen birinin açıklayacağı şeyi "kapalı konuşmuşlardır" (17. bölüm). Kur'an, ne İsrail'e ne İsmail'e mensup olan peygamberlerin, yani Nuh'un, Hûd'un ve Salih'in adını anar ve onlara da aynı mesajı verir. Bu yüzden Tevrat'ın, Zebur'un, İncillerin ve Kur'an'ın birbiriyle uyuşması okurun zaten beklemesi gereken şeydir ve hiçbir yönde kopya edildiğini göstermez. İncil'in Tevrat'la ortak yanlarının bulunması onu Tevrat'ın kopyası yapmaz; Kur'an'ın her ikisiyle ortak yanlarının bulunması da onu ikisinden birinin kopyası yapmaz.
Aynı imtihan bugün
Her çağın bir Kayser'i vardır. Metnin üzerinde durduğu denge, yani kibir ile tevazu, bu dünya ile öbür dünya arasındaki denge, semavi dinlerin en çok ısrar ettiği ve insanların en sık yanıldığı noktadır. Yahudiye'de yanıldılar; orada kâhinler, düzen rahat olduğu için yabancı bir kralın idaresinden memnundu. Kayserlerden sonra gelen ve kendini kalıcı sanan imparatorluklarda yanıldılar. Bugün de güç ve servet haklı olmanın delili, yoklukları haksız olmanın delili sayıldığı her yerde yanılıyorlar. İmtihan değişmedi; metnin verdiği cevap da değişmedi: "Allah'a ve dünyaya (bir anda) hizmet edemezsiniz". Akıl "insanda orta bir yer tutan" şeydir ve yolun kıyıları, insanların ölmek için yarıştığı yerdir.
Okur ile kitap arasına giren tek şey de bir imparatorluk değildir. Servet girebilir; güzellik, zekâ ve deha da girebilir. Bunların hiçbiri kendi başına bir kusur değildir, her biri bir nimettir; fakat sahibi onu kendi üstünlüğünün delili saydığı anda her biri bir duvara dönüşür. Bir halka, bir sınıfa, bir partiye mensup olmanın kibri ve aşırıya varan milliyetçilik de böyledir. Burada kastedilen, herkesin taşıdığı kendi halkını sevme duygusu değil, o halkı hakikatin üstüne koyan kibirdir. Bunların her biri sahibine, semavi kitapların söylediklerine ihtiyacı olmadığını fısıldar ve kulağı biraz daha kapatır. O kitaplardan en çok istifade edenler ise her çağda mütevazı olanlardır: Yaratan'a karşı saygı ve şükran taşıyanlar. Metnin, Eyüp'ün çocuklarına duyduğu sevgide ve peygamberlerin dünyayı sevselerdi kaybedecekleri şeyde işaret ettiği daha derin imtihan budur (99. ve 158. bölümler). Kur'an, Allah'ın günleri insanlar arasında döndürdüğünü söyler (3:140) ve günler yalnızca bir imparatorluktan öbürüne geçmez. Cemaatler arasında ve coğrafyalar boyunca da el değiştirir; günler yer değiştirdiğinde imtihan da onlarla birlikte yer değiştirir. Günleri elinde tutan cemaat kibirle imtihan edilir; onları yitiren ise ümitsizlikle ve hakikatin de günlerle birlikte gittiği düşüncesiyle. Meseller her ikisi için de söylenmiştir.
Hikâyeler ne kadar derin? Yakından bir test
Yukarıdaki maddeler her hikâyenin ne öğrettiğini söyledi. Şimdi sorulan başkadır: her biri ne kadar iyi kurulmuş ve neyle ölçülebilir? Kullanılan aletler, araştırmacıların Kitab-ı Mukaddes'in mesellerine uyguladığı aletlerdir. Ölçü ise üç tanedir: Eski Ahit'in ve dört İncil'in meselleri, hahamların meselleri ve Orta Çağ vaizlerinin elinin altındaki hikâye kitapları.[9]
Mesel ne işe yarar?
Yukarıdaki listeden iki elma satıcısını alın ve aynı şeyi elmalar olmadan söylemeyi deneyin. Koltuk kabartan söz alıcı bulur, hakikat hor görülür; kalabalık kabuğa para verir, özü küçümser. Her kelimesi doğrudur ve neredeyse hiçbiri akılda kalmaz. Hikâye ise kalır.
Mesel işte bunun içindir. Adalet, merhamet, ruh, Allah: bunların hiçbirini kimse parmağıyla gösteremez. Bu yüzden öğretmenler insanların görebildiği bir şeyi gösterir ve sıçramayı zihne bırakır. Hahamlar bu fikre de bir tasvir bulmuştur: bir kral evinin içinde bir altın sikke ya da kıymetli bir inci kaybeder ve onu ucuz bir fitilin ışığında bulur. Neşideler Neşidesi üzerine yazılmış bir haham şerhi, meseli küçümsemeyin, der; mesel o fitildir ve insan Tevrat'ın manasına onun ışığıyla varır.[25] Bilişsel bilimci Mark Turner daha da ileri gider. Ona göre bir hikâyeyi başka bir hikâyenin içinden görme alışkanlığı, zihnin çalışma biçiminin ta kendisidir. Mesel insan zihninin köküdür ("Parable is the root of the human mind"), diye yazar; düşünmek, bilmek, eylemek ve yaratmak, belki konuşmak da ondan büyür.[26]
Kitab-ı Mukaddes bu alete tekrar tekrar başvurur. İbranicedeki kelime, maşal, hem atasözünü hem meseli kapsar; Türkçedeki mesel de aynı kökten gelir. Natan peygamber, Bat-şeba ve Uriya meselesinde Kral Davud'un karşısına çıktığında söze bir suçlamayla başlamadı. Yoksul bir adamın tek kuzusunu alan zengin bir adamı anlattı, Davud'un öfkesinin alevlenmesini bekledi ve sonra o öfkeyi ona çevirdi: "O adam sensin." Yotam, iktidarı ele geçiren bir krala, kendilerine kral seçen ağaçların masalıyla cevap verdi. İşaya yalnızca yabani üzüm veren bir bağın türküsünü söyledi ve sonra bağın adını koydu: İsrail evi. Hezekiel'i dinleyenler onu şu şikâyetle başlarından savdı: "Meseller söyliyen bir adam değil mi?" Bir mezmur da meseli bir vaade çevirir: "Ağzımı meselle açayım".[27]
Dört İncil'de mesel, Hz. İsa'nın öğretişinin imzası olur. Markos bunu açıkça söyler: "onlara meselsiz söylemezdi". Matta tek bir bölümde yedi meseli yan yana koyar ve onları o mezmurun yerine gelişi olarak okur.[28] Anlatılmış en sevilen hikâyelerden bazıları yalnızca tek bir İncil'de durur. İyi Samiriyeli ile Savurgan Oğul yalnız Luka'dadır ve pek az araştırmacı bu yalnızlığı onların aleyhine sayar. İncillerdeki kayıtların çoğundan şüphe etmesiyle tanınan Jesus Seminar adlı kurul, Samiriyeli'yi, Hz. İsa'ya ait olması en muhtemel saydığı on söz arasına koymuştur.[29]
On soru
Yirmi meselin her birine aynı on soru soruldu.
- Ne türden bir söz: bir benzetme mi, bir hikâye mi, bir soru mu, dinleyenlere verdirilen bir hüküm mü, yoksa "nerede kaldı ki" diyen bir kıyas mı?
- Nasıl kurulmuş? Kaç kişi var; bir zıtlık, bir üçleme, sonda toplanan bir ağırlık var mı?
- Eski kalıbın ne kadarı yerinde: bir konu, bir açılış kalıbı, hikâye, tatbik, bir ayet?
- Dinleyenden ne yapması isteniyor?
- Tasvirden manaya ne kadar şey geçiyor? Kaç parçanın karşılığı söyleniyor ve parçalar arasındaki bağlar da geçiyor mu?
- Sarsan ayrıntı nerede, yani gündelik bir sahnede ölçüyü aşan o tek şey?
- Tasvir geleneksel bir tasvir mi ve kullanımı yeni mi?
- Kaç katta okunabiliyor?
- Arkasında hangi ayet duruyor?
- İçindeki eşya hangi dünyaya ait?
Bir soru daha öbür onunu denetler: buna benzer bir şey başka bir kitapta duruyor mu?
Yirmi mesel bir bakışta
| Mesel | Türü, kuruluşu ve dinleyenin payı | Manaya geçenler ve sarsan ayrıntı | Arkasındaki ayet, yanındaki komşu |
|---|---|---|---|
| Tüccar ile dükkânı (62) | Anahtarlı benzetme. Tek kişi. Dinleyenin payı: Soru sorulmaz; konuşan anahtarı hemen verir. | Dört parça: ruh, beden, duyuların getirdiği, para olarak sevgi. Ticaretin kaideleri de birlikte geçer. Sarsan ayrıntı: Zararına kardeşine bile satmayan tüccar. | Süleyman'ın Meselleri 4:23; Matta 16:26. Yanında: anlatımı bulunamadı. Rabbi Akiva'da dünyanın hesabının tutulduğu, defteri açık bir dükkân vardır (Avot 3:16); parçaları farklıdır. |
| Kral ile yaralı adam (68) | Hükümle biten hikâye. Bir kral ve bir nankör. Eski kalıbın beş parçası da vardır. Dinleyenin payı: Kralın ne yapacağı sorulur; hükmü kâhinler verir ve hüküm kendilerine çevrilir. | Altı parça; hepsi İsrail'in Mısır'dan vaat edilen toprağa uzanan tarihine bağlanır. Sarsan ayrıntı: Kurtarılan adam, kralın kendisine ne ödeyeceğini sorar. | Luka 10:30; Hezekiel 16; İşaya 1:2; Mezmur 116:12. Yanında: meseli açan kaide Mişna'da da vardır (Avot 1:3): ödül için hizmet etmeyin. |
| Hirodes'in evi; bankerin gümüş parası (74–75) | Bir soru, ardından "nerede kaldı ki" kalıbı. Kral, bekçi, düşman. Para anahtarlı bir benzetmedir. Dinleyenin payı: Konuşan onların yerine cevap verir: "Emin olun ki, hayır." Paranın anahtarını bir öğrenci sorar. | Ev: kral, bekçi, düşman. Para: gümüş, resim, ağırlık. Sarsan ayrıntı: Hirodes'in evine yerleşen Pilatus. | Luka 23:12; Luka 11:21; Matta 22:20. Yanında: Fransızca Ci nous dit'te bir kral, Allah'ın ruhu emanet ettiği gibi, silahtarına saklaması için bir elma verir. Para tasviri Cassianus'ta da vardır. |
| Üç bağcı (76) | Hikâye. Bir bağ sahibi ve üç kiracı. Ağırlık son hükümdedir. Dinleyenin payı: Soru sorulmaz; anahtar verilmez. | Dinleyene bırakılır. Sonraki bölüm kaideyi ve ikinci, daha küçük bir tasviri verir. Sarsan ayrıntı: Bağ sahibinin, konuşan adama ettiği alaylı övgü. | Luka 12:47–48; Matta 23:3; Matta 18:34. Yanında: anlatımı bulunamadı. |
| Kralın oğul edindiği köle (101–102) | Bir soru, ardından kısa bir hikâye. Kral, oğul edinilen köle, aldatan adam. Dinleyenin payı: İki kez sorulur. Öğrenciler kendilerinden bir cümle ekler ve o cümle onlara geri döner: "dediğiniz gibi olacak". | Dört parça: kral, oğul edinilen köle, aldatan adam, yitirilen günlük kazanç. Sarsan ayrıntı: Gözden düşmüşken gülen adam. | Tekvin 3; Luka 6:25. Yanında: Hermas'ın Çobanı'nda bir efendi sadık kölesini oğluyla ortak mirasçı yapar ve o köle yerini korur. Vaizler hiç gülmeyen bir kralı anlatırdı. Ders ortaktır, hikâye başkadır. |
| Başını kayaya vuran adam (108) | Tek cümlelik soru meseli; "benzetme olsun diye" sözüyle haber verilir. Dinleyenin payı: Hükmü öğrenciler verir: "kendinde değildir". | İki parça, ayak ile baş, ve aralarındaki sıra. Sarsan ayrıntı: Ayağı başla korumak. | Mezmur 91:12; Neşideler Neşidesi 5:2. Yanında: Augustinus'un, başını kurtarmak için bütün gövdesini veren yılanı aynı sırayı öbür taraftan öğretir. |
| Hirodes'in bahçesi (122) | Soru meseli. Kral, bekçi, elçiler. Dinleyenin payı: Cevabı konuşan verir: "Mutlaka, öyle." | Dört parça: bahçe, bekçi, borçlu olunan meyve, elçiler. Sarsan ayrıntı: Kendini kral yapan bekçi. | Tekvin 2:15; Matta 21:33–39. Yanında: bekçilere bırakılan kral bahçesi hahamların bir tasviridir (Sanhedrin 91) ve başka bir ders için kullanılır. |
| İncir satanlar (132, 134) | Kalabalığa anlatılan hikâye. Pek çok dürüst satıcı ve bir hilekâr. Dinleyenin payı: Kalabalığın önünde anahtar verilmez; öğrenciler baş başa kalınca sorar. | Altı parça ve onları birbirine bağlayan zincir. Sarsan ayrıntı: Ağırlığınca altına satılan yapraklar. | Yeremya 5:31; Yeremya 24:2; Markos 11:13. Yanında: bir şey bulunamadı. |
| Şehirlinin çeşmesi (132, 134) | Kalabalığa söylenen tek cümlelik benzetme. Ardından soru biçiminde ikinci bir tasvir gelir. Dinleyenin payı: Kalabalığın önünde anahtar verilmez. | Üç parça: su, komşular, çeşme sahibinin elbiseleri. Sarsan ayrıntı: Suyun sahibi çürüyen elbiseler içinde. | Matta 23:3; Luka 4:23. Yanında: Büyük Gregorius kötü rahipleri vaftiz suyuna benzetir: başkalarını temizler, kendisi lağıma akar. Clairvaux'lu Bernardus da övüngen dil ile tembel eli bir ucube sayar. |
| İki elma satıcısı (132, 134) | Birbirinin zıddı iki adamın hikâyesi; kalabalığa anlatılır. Dinleyenin payı: Kalabalığın önünde anahtar verilmez. | Beş parça: kabuk, meyve, altın, yol ekmeği, alıcılar. Sarsan ayrıntı: Kabuk altına alınır, meyve hediye olarak bile istenmez. | Matta 10:8; Mika 3:11. Yanında: kabuk ile elmanın özü Jean Gobi'nin Scala coeli'sinde (1320'ler) karşı karşıya konur; orada aç iki kız bir elmayı paylaşır. Pazar, satıcılar ve fiyat orada yoktur. |
| Kıyıları ölüm olan yol; iğne (141) | İki soru meseli. Dinleyenin payı: Hükmü onların yerine konuşan söyler, onlar da onaylar; sonra konuşan ağlar. | Yol: orta, kıyılar, yarış. İğne: iğne, kirişler, dikiş. Sarsan ayrıntı: Kıyıya varmak için birbiriyle yarışan adamlar. | Tesniye 5:32; Matta 7:13–14; Matta 19:24. Yanında: 2. Esdras'ta ateş ile derin su arasında bir patika (7:6–8), Kudüs Talmudu'nda ateş ile kar arasında, yalnızca ortası emniyetli bir yol vardır (Hagiga 2:1). İkisinde de yarışan yoktur. |
| İpe bağlı kuş (195) | Soru biçiminde kurulmuş benzetme; anahtarı ve ayeti vardır. Dinleyenin payı: Cevabı konuşan verir. | Dört parça, kuş, ip, el ve baş, ve iki halkalı bir zincir. Sarsan ayrıntı: Açılan bir el olarak ölüm. | Mezmur 124:7; Vaiz 12:7. Yanında: Eadmer'in Anselmus'un Hayatı'nda bir çocuğun elinde, ipliğe bağlı bir kuş. Parçaları ve manası farklıdır. |
| Denizci (103) | Soru meseli. Dinleyenin payı: Cevabı konuşan verir. | Tek bağ: gözyaşı yalnızca günahın kaybettirdiğini geri getirir. Sarsan ayrıntı: Parçalanan gemiyi ağlayarak geri getirmek. | Yoel 2:12–13. Yanında: Ioannes Chrysostomos Antakyalılara, kederin günahtan başka hiçbir şeyi onarmadığını söylemişti. Onda denizci yoktur. |
| Genç, hanım ve rakip (99) | Herkesin bildiği bir şeyden kurulan benzetme: "biliyorsunuz". Dinleyenin payı: Soru sorulmaz. | Üç parça: seven, sevilen, rakip. Sarsan ayrıntı: Öldüren âşık. | Çıkış 34:14; Hoşea 2. Yanında: bir şey bulunamadı. |
| Hatıra (119) | "İşte, insan da böyle yapar" sözüyle bağlanan benzetme. Dinleyenin payı: Soru sorulmaz. | Üç parça: dost, hatıra, satış. Sarsan ayrıntı: Satılan bir hatıra. | Tesniye 8:11; Süleyman'ın Hikmeti 13:5. Yanında: yukarıdaki maddede anılan Augustinus'un yüzüğü. |
| Hirodes'in kulağı (84) | Bir konuşmanın içindeki soru meseli. Dinleyenin payı: Öğrenciler onaylar: "Doğruların doğrusu." | Üç parça: kral, kulağına konuşan hizmetkâr, bekleyen dost. Sarsan ayrıntı: Bekletildiğine sevinmek. | Vaiz 5:2. Yanında: Talmud (Berakot 32b). İbadet eden bir adam bir subayın selamını cevapsız bırakır ve sorar: bir kralın huzurunda dururken bir dostuna cevap verir miydin? |
| İki kuruşa duman (118) | Soru meseli. Dinleyenin payı: Cevabı konuşan verir: "Kesinlikle hayır". | Üç parça: iki kuruş, ekmek, duman. Sarsan ayrıntı: Dumana para vermek. | İşaya 55:2; Süleyman'ın Meselleri 10:26. Yanında: Latince, dolandırıcıya duman satıcısı derdi. |
| Taşsız ev; Hirodes'in emri (164) | İki soru meseli. Dinleyenin payı: İkinci hükmü öğrenciler verir: "en zalim ve dinsiz". | İmkânı olmayan bir yapı ustası; yapılamayacak şeyi emreden bir hükümdar. Sarsan ayrıntı: Genç olması emredilen yaşlı adam. | Tesniye 30:11–14; Luka 14:28. Yanında: bir şey bulunamadı. |
| Devin ayakkabısı (161) | Tek satırlık benzetme. Dinleyenin payı: Soru sorulmaz. | İki parça: çocuğun ayağı ve devin ölçüsü. Sarsan ayrıntı: Dev ölçüsünde ayakkabı giyen çocuk. | İşaya 55:8–9. Yanında: Quintilianus'un, Herkül'ün maskesiyle sahne çizmelerini çocuğa giydirmek hakkındaki atasözü. |
| Roma'ya göç (140) | "Nerede kaldı ki" kalıbı; bir ayetle mühürlenir. Dinleyenin payı: Soru sorulmaz. | Dört parça: göçen adam, yabancı kanun, şehir, karşı geldiği hükümdar. Sarsan ayrıntı: Karşı gelinen hükümdarın şehrine temelli göçmek. | Sirak 41:1. Yanında: Hermas'ın Çobanı'nda Allah'ın kulu yabancı bir şehirde, kendisinin olmayan bir yasa altında yaşar. Barlaam ile Yoasaf'ta bir şehir bir yabancıya bir yıllığına taç giydirir, sonra onu bir adaya sürer. İkisinde de karşı gelinen hükümdarın yanına göç yoktur. |
Üç şey ancak yirmi mesel birlikte okununca görünür. Tasvirlerin çoğu Kitab-ı Mukaddes'in kendi dağarcığından gelir: bir bağ, bir kral, incirler, bir tüccar, bir sikke, bir pazar, bir yol, tuzaktaki kuş, yapılacak bir ev. Fakat hepsinin buradaki kullanımı yenidir. Eşyanın tamamı tek bir dünyaya, Hirodes ile Pilatus'un Yahudiye'sine aittir; aşağıda bu dünyaya ayrıca bakılacak. Birkaç hikâye de birden fazla katta okunur: kral ile yaralı adam aynı anda hem İsrail'in tarihi hem tek bir insanın nankörlüğüdür; üç bağcı ise bir köye, bir milletin öğretmenlerine ve son güne aynı anda uyar.[10]
Okuması kolay, kurması zor
Hikâyeler ağır ağır okunmadan önce bir uyarı gerekir. Yirmi meselin çoğu bir dakikadan kısa sürede, en uzunu üç dakikada okunur ve hiçbirinde anlaşılması güç bir şey yoktur. Bu kolaylık emeğin ürünüdür ve emeği gizler.
Bu kadar kolay okunan bir hikâyeyi kurmak zordur. Aristoteles bunu iki bin yılı aşkın bir zaman önce söylemişti: en büyük şey, açık farkla, mecaza hâkim olmaktır; başkasından öğrenilemeyen tek şey budur ve dehanın alametidir, çünkü iyi mecaz yapmak benzerlikleri görebilen bir göz ister.[30] Mesel, hikâyeye doğru uzatılmış bir mecazdır ve aynı anda birkaç işi birden yapmak zorundadır. 1935'te yayımladığı incelemeyle araştırmacıların meselleri okuma biçimini değiştiren C. H. Dodd bu işleri sayar: hikâye tabiattan ya da gündelik hayattan alınır; canlılığıyla ya da tuhaflığıyla dinleyeni yakalar; zihni de, tam olarak neye uygulanacağı konusunda, onu düşünmeye kışkırtacak kadar şüphede bırakır.[31] Bunlardan biri eksik kalırsa mesel ya sarkıp bir vaaza dönüşür ya da düğümlenip bir bilmece olur. Özgün bir sesin peşindeki araştırmacılar bu yüzden öteden beri en dikkatli kulağı mesellere vermiştir. Joachim Jeremias meseller hakkındaki klasik incelemesini bir hükümle açar: meseller, geleneğin ilk kayasından kopmuş bir parçadır.[32]
Kolomb hakkında eski bir hikâye anlatılır. Bir akşam yemeğinde soylulardan biri ona, yeni toprakları o bulmasaydı bir başkasının bulacağını söyler. Kolomb bir yumurta ister ve sofradakileri onu ucunun üstünde durdurmaya çağırır; kimse beceremez. O zaman yumurtanın ucunu düzleşinceye kadar masaya hafifçe vurur ve yumurta durur. Ondan sonra herkes aynısını yapabilirdi.[11]
İyi bir mesel o yumurtadır. İpe bağlı kuş bir kere gösterildikten sonra, ölüm için akla gelecek en tabii tasvir gibi görünür. Bir dakika önce ise hiç de öyle değildi.
Okur bunu evde deneyebilir. Hikâyelerden birinin fikrini düz kelimelerle alın:
- Doğruyu bilip de yapmamak, bilmemekten kötüdür.
- İnsanlar birbirini geçmeye çalışırken kendilerini mahveder.
- Bir öğretmenin sözleri başkalarına iyi gelir, kendisini ise olduğu gibi bırakabilir.
- Ölüm tabiatın işidir ve Allah'ın buyruğunu bekler.
Şimdi buna, eski mesellerin uyduğu kaidelerle bir tasvir bulun. Yalnızca sıradan bir günün içinde olanı kullanın: bir sokak, bir dükkân, bir tarla, bir mutfak. Dinleyen, hiçbir şey açıklanmadan, onun hakkında hemen hüküm verebilmelidir. İçindeki bir şey onu durduracak kadar tuhaf olmalıdır. Tasvirin her parçası fikrin bir parçasına karşılık gelmeli, bütünü de bir iki nefese sığmalıdır. Metnin tasvirini zaten bilen okur daha zor olanı deneyebilir ve onun kadar iyi ikinci bir tasvir arayabilir. Sonra 76., 141., 132. ve 195. bölümlerle karşılaştırın.
Ağır ağır okunan altı hikâye
Tüccar ile dükkânı (62. bölüm). Bu mesel dinleyenden hiçbir şey istemez, çünkü anahtar tasvirle aynı nefeste gelir; gücü ise manaya ne kadar çok şey geçirdiğindedir. Dört parçanın adı konur ve bir dükkânın işleyiş kaideleri, kimse sormadan, onlarla birlikte gelir. Dükkân gece kilitlenir; demek ki duyuların bir kapısı vardır. Mal kârla satılmak için alınır; demek ki içeri alınan düşüncenin de bir şey kazandırması beklenir. Kardeşe bile indirim yapılmaması, bize en yakın olan şey için de istisna bulunmadığı anlamına gelir. Para bir kere sevgi olunca dinleyen yola tek başına devam edebilir: dikkatle geçen her saat bir şeye harcanmıştır. Dikkatini bir şeye vermekten söz eden bir dil bu hesap defterini hemen tanır. Dört İncil'de tek bir inci için bütün varını satan bir tüccar vardır; Rabbi Akiva'da ise defterin açık durduğu ve bir elin yazdığı bir dükkân. Barnabas'ın dükkânı ikisi de değildir: burada tüccar ruhtur, dükkân ise beden. Arkasında iki ayet durur: "Tuttuğun her şeyden ziyade kendi yüreğini koru" ve canını yitiren insanın ne kâr edeceği sorusu.[12]
Üç bağcı (76. bölüm). Kuruluş Talantlar meselinin kuruluşudur: bir efendi, üç adam, bir hesap günü. Ölçü ise başkadır, çünkü Talantlar her adamın ne kadar kazandırdığını, bu hikâye ise bilmek ile yapmak arasındaki açıklığı tartar. Üç adamın sırası bir tuzak kurar: dinleyen en kötü sonu hiçbir şey bilmeyen adamın görmesini bekler, oysa salıverilen odur. İşin ustası ise sıcak karşılanır, "Hoş geldin benim bağcım!", ve sonra kendi öğrencisi konuşmak zorunda kalıncaya kadar sorguya çekilir. Bağ sahibinin "hepsi aynı toprakken" demesi, emek dışındaki bütün mazeretleri ortadan kaldırır. Ağırlığı, anlatılan her hikâyede olduğu gibi, son taşır: her gün dayak vardır ve "arkadaşlarının ricalarına bakıp da" salıverilmek yoktur. Ardından anahtar gelmez; sonraki bölüm yalnızca kaideyi söyler ve yanına daha küçük bir tasvir koyar: sofrada gözleriyle "nefis etlere" bakan, elleriyle ise kirli şeyleri seçen bir adam. Üç adamı yerine koymak dinleyene bırakılır. Luka aynı kaideyi iki ayette verir: efendisinin muradını bilen hizmetçi çok dayak yer, bilmeyen az.[13]
Başını kayaya vuran adam (108. bölüm). Metin türün adını kendisi koyar: "Deyin bana, benzetme olsun diye". Türkçe metinde yirmi kelime tutan bu hikâye, yirmi meselin en kısa hüküm meselidir ve Natan'ın hikâyesinin Davud'da işlediği gibi işler. Öğrenciler, kim olduğunu öğrenmeden, "böylesi bir adam" hakkında hükmü verir. Aldıkları cevap, "İyi cevap verdiniz", Ferisi Simun'un aldığı cevaptır: "Doğru hükmettin". İki parçanın adı ancak bundan sonra konur ve onlarla birlikte bir sıra gelir: beden yaşamanın ayağıdır, ruh ise başı. Sarsan ayrıntı tersine çevrilmiş bir reflekstir: düşen insan başını kurtarmak için ellerini öne atar, bu adam ise ayağını sakınmak için başını uzatır. Dodd'un üç şartı da bu yirmi kelimenin içinde yerine gelir: her yolda görülen en sıradan kazadan alınmış bir tasvir, dinleyeni olduğu yerde durduran bir tuhaflık ve eve kadar peşinden gelen bir tatbik. Augustinus aynı sırayı öbür taraftan, başını kurtarmak için bütün gövdesini veren yılanla öğretmişti; Barnabas ise bundan, dinleyenin içine yürüdüğü bir şaka yapar. Dört İncil'de kendi gözündeki merteği görmeyip kardeşinin gözündeki çöple uğraşan adam vardır; buradaki mizah da aynı türdendir ve aynı derinlikte keser. Gece ibadetinin arkasında Neşideler Neşidesi'nin bir satırı durur: "Ben uyuyordum, yüreğim ise uyanıktı".[14]
İncir satanlar (132. ve 134. bölümler). Yirmi meselin en uzun sebep zinciri buradadır. Alıcılar yaprak ister; bu yüzden dürüst satıcılar malını satamaz. Bunu gören bir hilekâr fırsatı yakalar ve kötü incirli yapraklar getirir; alıcılar da hastalanır. Her adım bir öncekinden doğar ve ilk adım alıcıların kendi zevkidir. Yeremya bunu tek satırda söylemişti: peygamberler hile ile peygamberlik ediyor, "kavmım da böyle seviyor". Hikâye bir kalabalığa anlatılır ve o kalabalık, hikâyenin tarif ettiği pazarın kendisidir. Anahtar, Markos'ta olduğu gibi, sonradan ve baş başa kalınca gelir ve tam yerine oturur. Hilekâr Şeytan'dır; açıkça izah edilmeyen iki oğlu onun birleştiği beden ile nefs, yapraklar ise günahı örttüğü dünyalık şeylerdir. Aynı saatte anlatılan çeşme ve elma satıcılarıyla birlikte üç hikâye, öğretmek hakkında tek bir ders olur: dinleyenin zevki, öğretmenin hayatı ve öğretmenin ücreti.[15]
Kıyıları ölüm olan yol (141. bölüm). Burada iki tasvir birleşir: biri ortak, öbürü yeni. Ortak olan, yalnızca ortası emniyetli yoldur; Musa da İsrail'e "sağa ve sola sapmıyacaksınız" demişti. 2. Esdras'ta bir yanı ateş, öbür yanı derin su olan bir patika, Kudüs Talmudu'nda ateş ile kar arasında bir yol vardır. Dört İncil ve Orta Çağ vaizleri ise biri geniş, biri dar iki yolu ve seçmek zorunda olan bir yolcuyu anlatır. Barnabas'ta ise tek bir yol vardır ve seçilecek bir şey yoktur. Yeni olan tasvir yarıştır: kimse yolunu şaşırmaz, yürüyenler kıyıya varmak için birbirini iter ve anahtar ne yaptıklarını söyler; onlar "biri diğerinden daha bir gurur ve şehvetle yaşamak için didinen" kimselerdir. Böylece denge hakkındaki bir ders, rekabet hakkındaki bir derse dönüşür. Bir ahlak yazarı itibar yarışına ve bu yarışın nerede bittiğine sayfalar ayırabilirdi; meselin ihtiyacı olan tek şey bir yoldur. Biçim, içinde bir dönüş bulunan bir hükümdür: konuşan hükmü dinleyenlerinin yerine söyler, onlar onaylar ve o ağlar; 102. bölümdeki hükümden sonra da ağlamıştı.[16]
İpe bağlı kuş (195. bölüm). Bu, tarif etmek için kullanılan bir meseldir: soru ölümün ne olduğudur ve cevap dört parçalı bir emir zinciri olarak kurulur. Baş diler, ele buyurur, el açılır ve kuş uçar. Anahtar her halkayı korur: Allah diler, tabiata buyrulur ve ruh "meleklerin elinde" kurtulur. Böylece tasvirde iki çift el vardır: biri bırakır, öbürü karşılar. Mesel, kolayca birbirine karıştırılan iki hakikati de ayrı tutar: ölüm tabiatın yaptığı bir iştir ve Allah'ın buyruğuyla yapılır. Üstelik meselenin duygusunu da değiştirir: biz ölümü bir hırsızlık ya da bir kaza gibi tasavvur ederiz, burada ise ölüm bir salıvermedir ve buyrulmuş bir salıvermedir. Eadmer'in Anselmus'un Hayatı'nda da ipliğe bağlı bir kuş vardır; orada bir çocuk onunla oynar ve kuş ancak iplik tesadüfen kopunca kaçar. Burada ise el, kendisine söylendiği için açılır. Arkasındaki ayet Mezmur'daki kuştur: "Canımız avcıların tuzağından bir kuş gibi kurtuldu". Ardından gelen teselli, yani dostların ağlamaması gerektiği, 103. bölümdeki denizcinin kaidesine bağlanır: gözyaşı günah içindir.[17]
Altı hikâye, altı ayrı türden iş: bir sistem, bir olay örgüsü, bir sarsıntı, bir sebep zinciri, bir gözlem ve bir teselli.
En kısa üçü
Yirmi meselin en kısaları en hafifleri değildir. Uzun bir hikâyeyi olay örgüsü taşır; tek cümlelik bir meselin ise tasvirinden başka bir şeyi yoktur ve bu yüzden içindeki her kelime iş görmek zorundadır. Kitab-ı Mukaddes böyle sözleri mesel sayar. Luka "İsa onlara bir de mesel söyledi" diye yazar ve ardından dokuz kelime gelir: "Kör körü yedebilir mi? İkisi de çukura düşmezler mi?" İşte o boyda üç mesel.[18]
Şehirlinin çeşmesi (132. bölüm). Türkçe metinde yirmi iki kelime tutar. Düz konuşan biri öğretmene ikiyüzlü der ve dururdu; tasvir ise üç şey daha söyler. Su iyidir, çünkü komşular gerçekten temizlenip gider; demek ki öğreti işe yarar. Çeşme adamın kendisinindir; yıkanmak ona hiçbir şeye mal olmazdı. Elbiseleri de yalnızca yıkanmamış değildir: suyun yanı başında "çürüyüp gidiyordu". Luka'nın andığı atasözünde, "Ey hekim, kendini iyi et" sözünde, bunların yalnızca birincisi vardır; çeşmede ise üçü de bulunur.
Devin ayakkabısı (161. bölüm). Tasvir dokuz kelime tutar: "ayakkabılarını bir devin ölçüsüne göre yaptıran çocuk hata ederse". Arkasındaki soru ise soruların en zorlarındandır. Öğrenciler az önce, bir meleğin Ahab'ın peygamberlerini aldattığını ve Musa'nın adam öldürdüğünü, ikisinin de Allah'ın buyruğuyla olduğunu işitmiştir. Öyleyse Allah, insanlara verdiği kanunla kendisi de bağlı mıdır? Platon Sokrates'e şunu sordurur: bir şey tanrılar sevdiği için mi kutsaldır, yoksa kutsal olduğu için mi sevilir? Bu soru o günden beri kitaplar doldurmuştur. Metin ise bir ayakkabıcının ölçüsüyle cevap verir: ölçü, alındığı ayağa aittir. Çocuk başkası için alınmış bir ölçüyü ödünç alır; insan için biçilmiş kanunu Allah'a giydiren adam da aynısını yapar. Okur bu cevabı kabul edebilir ya da etmeyebilir; iki durumda da artık soruyu tek eliyle tutabilir.
İki kuruşa duman (118. bölüm). Cevabıyla birlikte yirmi beş kelime tutar. Bölüm gözü korumak hakkındadır ve satın alınan şey buna göre seçilmiştir. Duman para tutar; "vücuda hiçbir gıda vermez"; üstelik "duman gözleri incitir". Demek ki insanın ekmek yerine satın aldığı şey onu aç bırakmakla kalmaz, ekmeği bulmak için muhtaç olduğu göze de zarar verir.
Kitab-ı Mukaddes'in mesellerinin yanında
Kitab-ı Mukaddes'in kendi mesellerinin yanına konduğunda yirmi mesel aynı ailenin fertleri gibi davranır.
Beş türün beşi de vardır. Araştırmacılar dört İncil'deki meselleri benzetmeler, hikâyeler, sorular, hükümler ve "nerede kaldı ki" diyen kıyaslar diye ayırır; tabloda her birinin örneği bulunur.
Hüküm meseli Kitab-ı Mukaddes'in en keskin aletidir. Natan, Davud'un zengin adamı mahkûm etmesini bekler ve sonra "O adam sensin" der. Bir peygamber, dikkatsiz bir nöbetçi hakkındaki hükmü Ahab'a verdirir ve ona şunu söyler: "sen karar vermişsin". Hz. İsa Simun'a iki borçludan hangisinin daha çok seveceğini sorar. Başkâhinlere de bağ sahibinin ne yapacağını sorar; onlar cevap verir ve sonra bunu "kendileri için söylediğini anladılar". Barnabas 68., 102., 108. ve 164. bölümlerde aynı şekilde çalışır ve 68. bölümde dinleyenler kâhinlerdir.[19]
Kalabalığa mesel, öğrencilere anahtar: bu Markos'un kalıbıdır, çünkü Hz. İsa "kendi şakirtlerine ayrıca bütün şeyleri açardı". 132–134. bölümler bu kalıbı korur. Kuruluşlar da birbirini tutar. Bir araştırmacının sayımına göre dört İncil'deki hikâye mesellerinin üçte ikisi kadarı, bir efendinin karşısına birbirinin zıddı iki hizmetçi ya da iki oğul koyar; üç bağcı, iki elma satıcısı ve oğul edinilen köle bu çatı üzerine kurulmuştur. Anahtarlar da aynı boydadır: Deliceler meselinin anahtarı yedi parçanın adını koyar, dört İncil'deki mesellerin çoğunda ise tek satırlık bir tatbik vardır ya da hiç yoktur. Barnabas'ın anahtarları iki ile altı arasında parçanın adını koyar; üç bağcının anahtarı ise yoktur.
Uzunluklar da birbirine yakındır. 1941 tercümesinde sayılan otuz iki İncil meseli 22 kelime ile 325 kelime arasında değişir; tek satırlık sözler daha da kısadır. Sitedeki Türkçe metinde Barnabas'ın tasvirleri 9 kelimeden 99 kelimeye uzanır; biri, yani üç bağcı, 379 kelime tutar ve Savurgan Oğul'dan biraz uzundur.
Üç alışkanlık ise yirmi meseli ayırır. Hiçbiri "Göklerin melekûtu" şuna benzer diye başlamaz; bu kalıp 222 bölümün hiçbirinde geçmez. Daha çok sorarlar: yirmi meselin yarısından fazlası dinleyenlere bir soru olarak yöneltilir, oysa dört İncil'de bu daha seyrek görülen yoldur. Bir de hükümdarın adını verirler: dört İncil'deki mesel adını anmadan bir kıraldan söz eder, Barnabas ise Hirodes, Pilatus, Kayser der.
Yirmi meselin hiçbirinin denemediği bir şey de vardır: kişilerinin anlatı boyunca değiştiği uzun hikâye. Bu, Savurgan Oğul'un sanatıdır; yirmi meselin gücü ise tasvirde ve muhakemededir.
Bir öğretmenin yolu
Mesellerle öğreten bir öğretmen dinleyenlerini yol boyunca yetiştirir. Dinleyenler onun nasıl başladığını, neyi gösterdiğini ve kendilerinden ne isteyeceğini öğrenir; böylece yeni bir hikâye, bir öncekinin durduğu yerden başlayabilir. Burada iki şey kontrol edilebilir: yirmi mesel, dört İncil'deki mesellerin dinleyicilerinin zaten bildiği tasvirlerden mi yola çıkıyor ve birbirinin üzerine mi kuruluyor?
| Dört İncil'in dinleyicilerinin bildiği tasvir | Barnabas'taki hikâye | Nereye götürüyor? |
|---|---|---|
| Talantlar (Matta 25): üç hizmetçi; her biri ne kazandırdığına göre yargılanır | Üç bağcı (76) | Kişinin kendisine verilenle ne kazandığından, bildiğiyle ne yaptığına |
| Kötü bağcılar (Matta 21): kiracılar meyveyi alıkoyar ve gönderilenleri döver | Hirodes'in bahçesi (122) | Bir milletin yöneticilerinden, bir şeye sahip olan herkese |
| İyi Samiriyeli (Luka 10): soyulan, yaralanan ve kurtarılan bir adam | Kral ile yaralı adam (68) | Kurtarılmanın ötesine, kurtarılanın neyi borçlu olduğuna |
| Üzerinde "yapraklardan başka bir şey" bulunmayan incir ağacı (Markos 11) | İncir satanlar (132) | Yalnızca yaprak veren ağaçtan, yaprak isteyen alıcılara |
| Deve ve iğne deliği (Matta 19) | İğne (141) | İğneye adı verilir: ölüm |
| Tüccar ve inci (Matta 13) | Tüccar ile dükkânı (62) | Tek büyük alışverişten, her günün ticaretine |
| "Uyanık durun" (Markos 13) | Başını kayaya vuran adam (108) | Uyanık kalmaktan, insanın hangi yanının uyanık olduğu sorusuna |
| "Babanızın izni olmadıkça" yere düşmeyen serçe (Matta 10) | İpe bağlı kuş (195) | Allah'ın izniyle olan bir ölümden, Allah'ın buyurduğu bir ölüme |
Her çiftte birincisini bilen dinleyen ikincisine hazırdır. Tablo, iki takımın bu ilişkiye nasıl girdiğini söylemez; yalnızca ikincisinin, birincisinin dinleyeni bıraktığı yerden başladığını gösterir.
Giriş yolu da aynıdır. Dört İncil'deki soru meselleri dinleyenin kendi hayatından başlar: "Aranızda kim var ki", "Sizden kim"; Ferisi Simun'a da doğrudan sorulur: "bunlardan hangisi onu çok sevecektir?" Barnabas'ta alışılmış açılış "Söyleyin bana, eğer" sözüdür ve istenen cevap, dinleyenin yardım almadan verebileceği bir cevaptır.
Sonra hikâyeler birbirine yaslanır. 132. bölüm tek bir kayıktan beş mesel anlatır. İlk ikisi dört İncil'le ortaktır: Ekinci ve Deliceler, yani sözün nasıl karşılandığı ve doğru tohumun arasına sahtesinin nasıl ekildiği. Üç yeni mesel oradan devam eder: sahte olan neden alıcı bulur, öğretmenin kendi hayatının bununla ne ilgisi vardır ve ona ne ödenir?
Hirodes ikinci bir iptir. 74. bölümdeki kalp dersi "eğer kral Hirodes içinde oturmak arzu ettiği bir evi korumanız için size verecek olsa" diye açılır. Aynı cümle, bu defa emanet bir giysiyle, 104. bölümdeki kayıp dersini, bir bahçeyle de 122. bölümdeki servet dersini açar. Dinleyen her seferinde daha önce kullandığı bir kapıdan girer ve her seferinde bir hüküm eklenir: emanet edilen şey, emanet edenin düşmanından korunmalıdır; gözyaşı dökülmeden geri alınabilir; meyvesi sahibine borçtur. Emanet giysi yirmi mesel arasında sayılmamıştır ve hahamların ona yakın bir emanet meseli vardır. 195. bölümde, kuş uçtuktan sonra, dinleyenlerden biri dersi geri söyler: Lazarus evinin, kendisine emanet edilen her şeyle birlikte Allah'a ait olduğunu söyler.
Üçüncü ip gözyaşıdır. 103. bölümdeki denizci, gözyaşının yalnızca günaha borçlu olduğu kaidesini koyar; emanet giysi bunu kayba uygular; kuş da en zor duruma taşır: "O halde, dostlar, dostları öldüğü zaman ağlamasınlar".
Bir hüküm de tekrar tekrar geri gelir: günahkârın aklı başında değildir. 74. bölümde, bankerin tezgâhında, dünyaya "deli" denir; 77. bölümdeki sofrada oturan adam için de aynı kelime kullanılır. Kayaya çarpan adam "kendinde değildir", yolda yürüyenler hakkındaki hüküm ise "Deli ve çılgındır" hükmüdür. Dört İncil'deki meseller de aynı ölçüyle ölçer: evini kum üzerine kuran adama "budala" denir, ambarları dolu zengin de "Ey akılsız" sözünü işitir.
Demek ki yirmi mesel yirmi ayrı fırça darbesi değildir. İçlerinden tek bir öğretme yolu geçer: aynı giriş, aynı tasvir dağarcığı, önceki derslere yaslanan dersler ve tek bir hüküm. Bu, dört İncil'deki mesellerin yoludur ve burada devam eder.[20]
Hikâyelerin içindeki dünya
Kitab-ı Mukaddes'in meselleri, onları ilk dinleyen insanların hayatından yapılmıştır. Dört İncil'dekiler kiracılara verilmiş bağlarla, pazar yerinde bekleyen gündelikçilerle, borçlarla, kâhyalarla ve kaybolmuş bir parayla doludur. Luka'da asilzade bir adam "kendisine bir kırallık alıp dönmek üzre uzak bir memlekete" gider, hemşerileri ise arkasından onu istemediklerini bildirir. Hirodes'in oğlu Arhelaos bu yolculuğu Roma'ya, o günleri görenlerin hâlâ hayatta olduğu bir zamanda yapmış, kendi halkından bir heyet de ona karşı çıkmak için peşinden gitmişti. Hahamlar ise mesellerini etten ve kandan bir kral üzerine kurar.[21]
Yirmi mesel de aynı hayattan yapılmıştır. Bir ev, bir bahçe ve bir hatıra emanet edilir; bu, Çıkış'taki emanet hükmüdür. Bir banker, "Kayser'in resmi doğru mudur" diye parayı evirip çevirir. Bir seyis yamağı Hirodes'in kulağına konuşur. Roma, "yabancı bir kanuna" bağlı uzak bir şehirdir ve hiçbir şey ummayan adam oraya yerleşmeye gitmez. Hükümdarların adı verilir ve bunlar dört İncil'in kendi yıllarının hükümdarlarıdır: Hirodes dört hikâyede, Kayser ikisinde, Pilatus birinde geçer.
Bulunmayan şeyler de bir o kadar şey söyler. Yirmi meselin geçtiği bölümlerde kilise yoktur, keşiş yoktur, piskopos ya da papa yoktur, şövalye, kale ve aziz yoktur. Orta Çağ'ın hikâye kitapları ise tam da bunlarla döşenmiştir: kişileri keşişler ve münzeviler, piskoposlar, şövalyeler ve tefecilerdir. Hirodes'in evinin en yakın komşusu olan Fransızca Ci nous dit'te kralın elmasını saklayan adam bir silahtardır.
Burada iki ihtiyat kaydı düşmek gerekir. Nüshanın İtalyancası bir iki kelimede kendini gösterir: yaralı adam kralın vasallarını ayaklandırır (Ragg'da vassals, Türkçe metinde "sipahilerini") ve 99. bölümdeki genç "bir hanımı" sever. Ayrıca korunmuş bir sahne, ispatlanmış bir tarih değildir, çünkü dikkatli bir geç dönem yazarı da dört İncil'in dünyasına bağlı kalabilirdi. Söylenebilecek şey daha dardır. Modern zamanların sahte incillerini inceleyen Edgar Goodspeed, böyle her kitabın, sözünü ettiği devrin hayatı ve düşüncesi hakkında elimizdeki en iyi bilgiyle karşılaştırılarak okunmasını istemişti. Böyle okunduğunda yirmi mesel, Kitab-ı Mukaddes'in mesellerinin kendi günlerine ait olması gibi, Hirodes ile Pilatus'un Yahudiye'sine aittir. Sonraki bir çağın bir kelimesi yer yer kendini gösterir; o çağın dünyası ise bir kere bile içeri girmez.
Orta Çağ'ın hikâye kitaplarının yanında
İkinci ölçü, suçlamanın kitabı yerleştirdiği Orta Çağ'dır. Tarama, Jacques de Vitry'den Sienalı Bernardino'ya büyük derlemeleri kapsayan ThEMA veri tabanındaki on iki bin kadar vaaz hikâyesinin özetinden ve Giovanni da San Gimignano'nun benzetmeler kitabından geçti. Yirmi anlatımın hiçbiri oralarda yoktur; taramanın başka yerlerde bulduğu tasvirler ise tablonun son sütunundadır.
Biçimler de farklıdır. Orta Çağ'ın vaaz hikâyesi, yani exemplum, yeri ve şahidiyle, olmuş bir şey olarak anlatılır. Gesta Romanorum'un ahlak dersine bağlanan hikâyeleri bin kelimeyi bulur ve ardından madde madde çözülür: sevgili kardeşlerim, imparator göklerdeki Babamızdır. Keşişlerin keşişler için yazdığı meseller erdemleri ve kusurları birer kişi olarak sahneye çıkarır. Clairvaux'lu Bernardus bunlardan sekiz, Reigny'li Galand otuz beş tane yazmıştır; onlarda İffet, Kibir ve İyi Niyet kendi adlarıyla sahneye girer. Giovanni'nin benzetmeleri ise sayar: tövbe gözyaşı yedi sebepten suya benzer ve her sebebin bir numarası vardır. Yirmi meselin hiçbiri olmuş bir olay diye anlatılmaz, uzun sürmez, bir erdemi kişiye çevirmez ve sebeplerini saymaz.[22]
Orta Çağ'ın sevdiği iki mesel, o altı hikâyenin herhangi biri kadar derindir: bir damla bal uğruna ejderhayı unutan kuyudaki adam ve bir yıllık kral. İkisi de Barlaam ile Yoasaf'ta durur; o kitap ise Buda'nın hayatının Farsça, Arapça, Gürcüce ve Yunanca üzerinden batıya taşınmış hâlidir. Meselleri de onunla birlikte yolculuk etmiştir.[23]
Orta Çağ yazarları kendi mesellerini de kurmuştur. Galand'ın 1130 dolaylarında yazdığı otuz beş meselin içinde tüccarlar, bir pazar ve bir bağda çalıştırılan iki borçlu vardır. Demek ki bu biçim bir Orta Çağ yazarının erişebileceği bir şeydi; hikâyeler de, bir sonraki bölümün söyleyeceği gibi, üzerlerinde bir tarih taşımaz.
Test ne gösteriyor?
Beş netice ayakta duruyor. Yirmi meselin hiçbirinin anlatımı başka bir kitapta bulunamadı. Biçimleri, Kitab-ı Mukaddes'in ve hahamların mesellerinin biçimidir ve yirmi yeni konu boyunca hiç bozulmaz. Eşyaları dört İncil'in dünyasından gelir, sonraki hiçbir dünyadan gelmez. Dört İncil'in dinleyicilerinin bildiği tasvirlerden yola çıkarlar ve birbirlerinin üzerine kurulurlar. En iyileri ise, uzunuyla kısasıyla, kuruluşta, dinleyene verilen payda ve manaya geçen şeyin çokluğunda bilinen en iyi mesellerin seviyesindedir.
Testin göstermediği üç şey de vardır. Bir tarih vermez. Yirmi meseli birbirine eşit kılmaz: bazısı öbürlerinden fazlasını taşır ve hangisinin taşıdığını uzunluk belirlemez. Böyle hikâyelerin sonraki bir elin gücünü aştığını da göstermez. Onları kuran el kim olursa olsun, ondan ne istedikleri sorusu bir sonraki bölümün işidir.
Bütün bunlar yazar hakkında ne söylüyor?
Meseller, metnin kendi sesinin en açık işitildiği yerdir ve suçlamanın kitapta en az izah edebildiği kısımdır. Suçlamanın bir sahteciye ihtiyacı vardır: bu kitabı kendisi yazıp bir başkasının kitabı diye ortaya süren bir yazara. Sahte inciller vardır ve buraya kadar okunanlardan sonra ikisi yan yana konabilir.
Sahte inciller ne yapar? Geç Dönem Sahteciliği mi? sayfası uydurulmuş eski kitapların nasıl davrandığını gösterir. Oradaki örnekler sahte bir bağış belgesi, sahte mektuplar ve kilise düzeni el kitaplarıdır; böyle kitaplar mesellerden yapılmaz. Sahte inciller konuya daha yakındır ve bu yüzden daha adil bir kıyas sunar. Edgar Goodspeed modern olanlarını 1931'de inceledi. Kaydettiğine göre biri ağırlıklı olarak dört İncil'e yaslanır; öbür ikisi, yazanlarının Hz. İsa'nın yapmasını ve öğretmesini arzu ettiği şeyleri içine koyar. Listesindeki ilk kitabın öğretisini soluk ve kusursuz, erken incillerin o ani kavrayışından ise yoksun bulmuştur. Böyle bir kitap bir mesel eklediğinde, o mesel kitabın kendi davasını vaaz eder. 1908 tarihli Aquarian Gospel'da Hz. İsa Hindistan'dadır ve bir soylunun dört oğlunu anlatır: bir rahip, bir kral, bir çiftçi ve zincire vurulmuş bir köle. Hikâye kast düzenine karşı bir derstir. Yeni Ahit dışındaki eski inciller ise az mesel ekler. Meselleriyle en çok tanınanı olan Tomas İncili'nde on beş kadar mesel vardır ve araştırmacılar bunların üç ya da dördünü Yeni Ahit'te bulunmayan mesel sayar. Yakub'un Gizli Kitabı'nda üç tane daha vardır. Barnabas'ta ise yirmi kadar.[24]
Kısa yol budur. Ödünç alınan şey itibarıyla birlikte gelir ve hiçbir bedeli yoktur. Yeni bir meselin ise kendi değerinden başka dayanacağı bir şey yoktur ve birinin onu kurması gerekir.
Bir sahteci uzun yolu seçer miydi? Seçseydi, kendi menfaatine aykırı bir seçim yapmış olurdu. 132. bölümde yeni hikâyelerin üçü, Ekinci ve Deliceler ile aynı kayıktan anlatılır; orada her okur onları dört İncil'dekilerin yanına koyup tartabilir. Üstelik bu hikâyeler ona hiçbir şey kazandırmaz. Tüccarın dükkânı kimsenin dinini değiştirmez; üç bağcı hiçbir tartışmayı kazandırmaz; elma satıcıları kimsenin koltuğunu kabartmaz, hele kabuğa para ödeyen okurun hiç. Hikâyelerin hiçbiri İslam'ı savunmaz ve hiçbiri Teslis'e saldırmaz. İçlerinden biri, yaprak isteyen bir pazara yaprak satan bir hilekârı anlatır; sahte bir İncil'i gerçek diye süren bir adam o hikâyede kendi portresini çizmiş olurdu.
Bu yolu yürüyebilir miydi? Yakından test, bu yolun onu tutan herkesten ne istediğini gösterir.
- Ödünç alamadığı yerde kendisi kurmak. Yirmi mesel için kopya edebileceği bir anlatım bulunamamıştır.
- Bunu yirmi kez yapmak. İyi bir mesel tesadüfen gelebilir; yirmisi gelmez.
- Kitab-ı Mukaddes'in biçimlerinin içinde kalmak: dinleyenlere yöneltilen bir soru, onların verdiği ve sonra kendilerine çevrildiğini gördükleri bir hüküm, öğrencilere saklanan bir anahtar.
- Dört İncil'in dinleyicilerinin zaten bildiği tasvirlerden başlamak ve her birini daha ileri götürmek.
- Kendi çağını dışarıda tutmak. O çağın kiliseleri, keşişleri ve şövalyeleri yirmi meselin hiçbirinde görünmez; içlerindeki hükümdarlar Hirodes, Pilatus ve Kayser'dir.
- Hikâyeleri doksan kadar bölüm boyunca birbirine bağlamak: ev, emanet giysi ve bahçe; denizcinin gözyaşı ve kuştan sonraki teselli.
- Her birini bir ayete dayandırmak; tablonun son sütunu bunu gösterir.
- Ve bunu, istediğinde, tek bir cümlede yapmak.
Her şart o adamı biraz daha nadir kılar. Hepsi birden istendiğinde okur haklı olarak sorabilir: geriye kim kalır?
Bir meseli izleyebilmek bir kabiliyettir; bir mesel kurabilmek ise başka bir kabiliyet. Kilise tarihinin büyük kısmında en iyi okurlar dört İncil'deki meselleri öğretinin şifreleri olarak okudu. Origenes'in kaydettiği bir okumada haydutların eline düşen adam Âdem'dir, Samiriyeli Mesih'tir, han da Kilise'dir; bu türden okumalar on dokuzuncu yüzyılın sonuna kadar meydanı elinde tuttu. Meselleri ömürleri boyunca bu şekilde izah eden vaizler, kendi vaazları için, yukarıda yirmi meselin yanına konan öbür türden hikâyeleri kurdular. Bu sitenin kontrol edebildiği kitaplarda, dört İncil'deki meselleri iyi bilmek aynı türden yirmi mesel daha doğurmamıştır.
Sayfanın tamamı okunduğunda ortada duran şey, yanına konabilecek sahte inciller gibi davranmayan bir metindir. Geriye iki soru kalır ve cevabı okura aittir. Aldatmak için yola çıkan bir adam kısa yolu bırakıp derin bir kavrayış, geniş bir kutsal kitap bilgisi ve Aristoteles'in başkasından öğrenilemeyeceğini söylediği bir kabiliyet isteyen yola girer miydi? Ve o sesle yazılmış başka tek satırı bilinmeyen bir adam bu yolu yirmi kez yürüyebilir miydi? Hikâyeler üzerlerinde bir tarih taşımaz ve sonraki bir yüzyılda yaşamış, nadir kabiliyette bir öğretmen ihtimali dışarıda bırakılmış değildir. Fakat o öğretmen artık suçlamanın sahtecisi değildir; o bir mesel ustasıdır ve bu site, incil uyduranlar arasında onun bir benzerini bulamamıştır. Barnabas'ın Raf Komşuları: İki Raf hiçbir rafta durmayanları ve bunun neyi ispat edip neyi edemeyeceğini kaydeder. Hüküm, bu sitenin her yerinde olduğu gibi burada da okura aittir.
Sonraki Adım
Buradan nereye?
Meseller metnin kendi sesidir. Okuma yolu buradan gelecek olan elçi sorusuna devam eder. İkinci kart bütün dosyanın toplu değerlendirmesine gider; üçüncüsü hiçbir rafta durmayanların listesine döner, çünkü bu hikâyeler orada bu sitenin başka hiçbir yerde bulamadığı öbür sahnelerin yanında durur. Sonuncusu İncil'in kendisini açar.
Notlar
[1] Barnabas İncili. Alıntılar bu sitedeki Türkçe metindendir ve her bölüme ilk anıldığı yerde bağ verilmiştir; metnin dayandığı tercüme: Lonsdale ve Laura Ragg, The Gospel of Barnabas (Oxford, 1907). Kitab-ı Mukaddes alıntıları 1941 tarihli Türkçe tercümeden (Kitab-ı Mukaddes Şirketi) harfiyen alınmıştır. Sayılar (altmıştan fazla pasaj; daha eski bir anlatımı bulunamayan yirmi kadar mesel) 222 bölümün tamamının bu sayfa için okunmasına dayanır.
[2] Hz. İsa'nın yazıya geçmemiş sözü, usta sarraflar olun (ginesthe dokimoi trapezitai): İskenderiyeli Klemens, Stromata 1.28; Origenes, Yuhanna Şerhi 19; Constitutiones Apostolorum 2.36. Ioannes Cassianus, Collationes 1.20–22: sarrafın maden, resim ve ağırlık bakımından yaptığı yoklamanın düşüncelere uygulanması. Barnabas İncili, 74. ve 75. bölümler.
[3] İşaya 55:2 ("Niçin parayı ekmek olmıyan şeye, ve emeğinizi doyurmıyan şeye veriyorsunuz?"). Augustinus, 1. Yuhanna Üzerine Vaazlar 2.11 (yüzüğü damattan çok seven gelin). Quintilianus, Institutio oratoria 6.1.36 (Herkül'ün maskesi ve sahne çizmeleri bir çocukta). Hermas'ın Çobanı, 1. Benzetme (yabancı şehirdeki Allah'ın kulu). Babil Talmudu, Berakot 32b (ibadet eden adam ve subay). Barnabas İncili, 84., 118., 119., 140. ve 161. bölümler.
[4] Mezmur 124:7 ("Canımız avcıların tuzağından bir kuş gibi kurtuldu"). Eadmer, Vita Sancti Anselmi 2.19 (yay. M. Rule, Rolls Series 81, Londra, 1884, s. 379): çocuk, kuş ve iplik. Barnabas İncili, 195. bölüm.
[5] Ortak mesellerin dört İncil'deki yerleri: Matta 13:44; Matta 25:14–30 ve Luka 19:12–27; Matta 20:1–16; Luka 13:6–9; Markos 4:1–20; Matta 13:47–50; Matta 21:33–41; Matta 19:24; Luka 16:19–31; 68. bölümün açılışı için Luka 10:30.
[6] Kur'an 3:140 (günlerin insanlar arasında döndürülmesi); 28:76–82 (Karun); 7:12 (İblis). Ayetler mealen aktarılmıştır; okur kontrol edebilsin diye numaraları verilmiştir.
[7] Tirmizî, Sünen 2398 (Sa'd b. Ebû Vakkâs'tan): insanların en ağır imtihan edilenleri peygamberlerdir, sonra onlara en yakın olanlar, sonra onlara yakın olanlar.
[8] Petrus Comestor, Historia scholastica, Genesis, "Belus'un ölümü ve putların başlangıcı üzerine" bölümü (1170 dolayları); Sevillalı Isidorus: Michael Camille, The Gothic Idol (Cambridge, 1989), s. 50–51'de anıldığı şekliyle; Fulgentius, Mythologiae 1.1; Süleyman'ın Hikmeti 14:15–16. Barnabas İncili, 32. bölüm.
[9] On soru, Kitab-ı Mukaddes'in ve hahamların mesellerini ve kıyası inceleyen çalışmalara dayanır: A. Jülicher, Die Gleichnisreden Jesu (1899); A. Olrik, "Epic Laws of Folk Narrative" (1909); U. Simon, "The Poor Man's Ewe-Lamb: An Example of a Juridical Parable", Biblica 48 (1967); D. Gentner, "Structure-Mapping: A Theoretical Framework for Analogy", Cognitive Science 7 (1983); C. L. Blomberg, Interpreting the Parables (1990); H. K. McArthur ve R. M. Johnston, They Also Taught in Parables (1990); D. Stern, Parables in Midrash (1991); K. R. Snodgrass, Stories with Intent (2008); R. Zimmermann, "How to Understand the Parables of Jesus", Acta Theologica 29 (2009).
[10] ThEMA, Thesaurus Exemplorum Medii Aevi (yön. J. Berlioz, M. A. Polo de Beaulieu ve P. Collomb), 2023 tarihli arşiv kopyasında tarandı: yetmiş kadar derlemeden 12.200 kadar özet. Giovanni da San Gimignano, Summa de exemplis et similitudinibus rerum, 1576 ve 1577 baskılarında tarandı. Tabloda adı geçen komşular: Mişna, Avot 1:3 ve 3:16; Babil Talmudu, Berakot 32b ve Sanhedrin 91a–b; Hermas'ın Çobanı, 1. Benzetme ve 5.2; Ci nous dit, 359. bölüm (yay. G. Blangez); Jean Gobi, Scala coeli, no. 786 (yay. M. A. Polo de Beaulieu, 1991: una elegit corticem… altera elegit substanciam pomi); Jacques de Vitry, Sermones vulgares, no. 42 (yay. T. F. Crane); Büyük Gregorius, İnciller Üzerine Vaazlar 17.18; Clairvaux'lu Bernardus, De consideratione 2.7; Ioannes Chrysostomos, Heykeller Üzerine Vaazlar 7.1; Quintilianus, Institutio oratoria 6.1.36; Historia Augusta, Alexander Severus 36 (duman satıcısı); Barlaam ile Yoasaf 14.
[11] G. Benzoni, Historia del Mondo Nuovo (Venedik, 1565). Vasari'nin Hayatlar'ı (1550) aynı şeyi mimar Brunelleschi için anlatır.
[12] Süleyman'ın Meselleri 4:23; Matta 16:26; Matta 13:45–46; Mişna, Avot 3:16. Barnabas İncili, 62. bölüm.
[13] Matta 25:14–30; Luka 12:47–48; Matta 23:3; Matta 18:34. Barnabas İncili, 76. ve 77. bölümler.
[14] 2. Samuel 12:1–7; Luka 7:43; Matta 7:3–5; Mezmur 91:12; Neşideler Neşidesi 5:2; Augustinus, De doctrina christiana 2.16.24. Barnabas İncili, 108. bölüm.
[15] Yeremya 5:31 ve 24:2; Markos 11:13; Markos 4:33–34. Barnabas İncili, 132–134. bölümler.
[16] Tesniye 5:32; 2. Esdras 7:6–8; Kudüs Talmudu, Hagiga 2:1 (77a); Matta 7:13–14. Vaaz hikâyelerindeki iki yol için: Étienne de Bourbon, Tractatus de diversis materiis praedicabilibus, De dono timoris, no. 363 ve 401 (yay. J. Berlioz, 2002). Barnabas İncili, 141. bölüm.
[17] Mezmur 124:7; Vaiz 12:7; Eadmer, Vita Anselmi 2.19 (bkz. not 4). Barnabas İncili, 103. ve 195. bölümler.
[18] Luka 6:39; ayrıca bkz. Luka 5:36 ve Markos 3:23. Luka 4:23; burada atasözü için kullanılan Yunanca kelime parabole'dir ve 1941 tercümesi de onu "mesel" diye karşılar. 1. Krallar 22:19–23 (yalancı ruh ve Ahab'ın peygamberleri). Platon, Euthyphron 10a. Barnabas İncili, 118., 132., 134. ve 161. bölümler.
[19] 2. Samuel 12:1–7; 1. Krallar 20:39–42; İşaya 5:1–7; Luka 7:41–43; Matta 21:28–45; Markos 4:33–34; Matta 13:36–43. Bir efendi ile birbirinin zıddı iki kişi üzerine kurulu mesellerin sayımı Blomberg'e aittir (not 9). Kelime sayımları bu sayfa için 1941 tarihli Türkçe tercümeden ve sitedeki Türkçe İncil metninden yapılmıştır; otuz iki meselin en kısası Saklı Hazine (Matta 13:44), en uzunu Savurgan Oğul'dur (Luka 15:11–32).
[20] Dört İncil'deki tasvirler: Matta 25:14–30; Matta 21:33–45; Luka 10:30–35; Markos 11:13; Matta 19:24; Matta 13:45–46; Markos 13:33–37; Matta 10:29. Soru kalıpları: Luka 11:5, 14:28, 15:4 ve 17:7; Matta 7:9 ve 12:11; Luka 7:42. Akılsızlık hükmü: Matta 7:26; Luka 12:20. Hahamların emanet meseli: Avot de-Rabbi Natan A 14. Barnabas İncili, 74., 77., 103., 104., 122., 132. ve 195. bölümler.
[21] Luka 19:12–14; Josephus, Antiquitates 17.9.3–4 ve 17.11.1 (Arhelaos'un Roma yolculuğu ve ona karşı giden heyet). Çıkış 22:7. E. J. Goodspeed, Strange New Gospels (Chicago, 1931), 1. bölüm. Kelimeler bu sayfa için, yirmi hikâyenin geçtiği yirmi bir bölümde, sitedeki Türkçe metinde sayılmıştır.
[22] Gerçek diye sunulan bir hikâye olarak exemplum için: C. Bremond, J. Le Goff ve J.-C. Schmitt, L'« Exemplum » (Turnhout, 1982). Gesta Romanorum, İngilizceye çev. C. Swan, "Of a perfect Life". Clairvaux'lu Bernardus, Parabolae; Galand de Reigny, Parabolaire, yay. C. Friedlander, J. Leclercq ve G. Raciti, Sources chrétiennes 378 (Paris, 1992). Giovanni da San Gimignano, Summa, pişmanlık gözyaşları bahsi (assimilatur aquae propter septem).
[23] Barlaam ile Yoasaf 12 ve 14, İngilizceye çev. G. R. Woodward ve H. Mattingly (Loeb Classical Library, 1914).
[24] Origenes'in İyi Samiriyeli okuması ve alegorik okumanın tarihi: R. H. Stein, "The Parables of Jesus in Recent Study", Word & World 5 (1985). E. J. Goodspeed, Strange New Gospels (Chicago, 1931), 2–4. bölümler. L. H. Dowling, The Aquarian Gospel of Jesus the Christ (1908), 25. bölüm. D. W. Kim, "Where Does It Fit? The Unknown Parables in the Gospel of Thomas", Biblica 94 (2013), s. 585–595. Yakub'un Gizli Kitabı (Nag Hammadi Kodeksi I), s. 7, 8 ve 12. Aristoteles, Poetika 22 (1459a). Barnabas İncili, 132. bölüm.
[25] Şir ha-Şirim Rabba 1:1 (8. kısım): kral, kaybolan sikke ya da inci ve bir pulluk fitil.
[26] Mark Turner, The Literary Mind (New York: Oxford University Press, 1996), önsöz.
[27] 2. Samuel 12:1–7; Hâkimler 9:7–15; İşaya 5:1–7; Hezekiel 20:49; Mezmur 78:2. Sözler 1941 tarihli Türkçe tercümenin sözleridir.
[28] Markos 4:34; Matta 13; bu bölümün 34. ve 35. ayetleri Mezmur 78:2'yi anar.
[29] Luka 10:25–37 ve 15:11–32. Robert W. Funk, Roy W. Hoover ve Jesus Seminar, The Five Gospels (New York, 1993): Samiriyeli kırmızı basılmıştır; kurul bu rengi, Hz. İsa'ya ait olduğundan en emin olduğu sözlere ayırmıştı. Buna karşı çıkan başlıca ad John P. Meier'dir (A Marginal Jew, cilt 5, New Haven, 2016): ona göre yalnızca tek bir İncil'de geçen bir meselin Hz. İsa'dan geldiği gösterilemez.
[30] Aristoteles, Poetika 22 (1459a); S. H. Butcher'ın İngilizce tercümesinden aktarılmıştır.
[31] C. H. Dodd, The Parables of the Kingdom (Londra, 1935), 1. bölüm.
[32] Joachim Jeremias, The Parables of Jesus, İngilizceye çev. S. H. Hooke (gözden geçirilmiş baskı, Londra, 1963), 1. bölüm.