El Yazmasından Sonra Bulunan Tanıklar
Bazı eski kitaplar Batı Avrupa'ya ancak Barnabas el yazması ortaya çıktıktan sonra ulaştı. Metin bu kitaplarla ortak ayrıntılar taşıyor mu? Taşıyorsa bunun başka bir izahı var mı; varsa o izah ne kadar eskiye gidiyor? Aşağıda bu sorular örnek örnek tartılıyor; tutmayan örnekler de gizlenmiyor. Varılan sonuçlar Geç Dönem Sahteciliği mi? ve Tarihsel Bir Hipotez sayfalarının yerini tutmaz; onları destekler.
Barnabas İncili üç yüz yıldır bir imtihandan geçiyor, ama bugüne kadar kimse dönüp neticesine bakmadı. Viyana'daki el yazması 1709'da ortaya çıktı. O günden beri toprak ve unutulmuş raflar, Orta Çağ İtalya'sında kimsenin okumuş olamayacağı eski eserleri birer birer geri veriyor: Ölü Deniz Tomarları, Hanok Kitabı, Petrus İncili, Eski Süryanice İnciller. Şimdi gözünüzde canlandırın: 1500'lerde bir kâtip masasına oturmuş, Barnabas'ı elle kopya ediyor. Bu kitaplardan tek satır almış olamaz, çünkü hiçbiri henüz gün yüzüne çıkmamıştır. Buna rağmen yazdığı metin onlardan biriyle, hem de başka hiçbir kitapta bulunmayan bir ayrıntıda birleşiyorsa, bunun bir izahı olmalıdır.
Bulunabilen bütün benzerlikler bu sayfada bir araya getirildi ve hepsi aynı terazide tartıldı. Tutanlar da yazıldı, tutmayanlar da; çünkü yalnızca başarılarını anlatan bir teste test denmez. Ardından, alışılmış tartışmanın sormadan bıraktığı ikinci bir soru soruldu: ayrıntının daha eski bir kaynağı hakikaten çıktığında, o kaynağın kendisi kaç yaşındadır?
Bütün hesap bu keşiflerin tarihlerine dayanır; o yüzden onlara biraz yakından bakalım. 1886 kışında Mısır'da, Ahmim'de bir mezardan kayıp Petrus İncili'nin bir parçası çıktı. 1896'da Kahire'de bir sinagogun deposunda, eskiyip kullanılmaz olmuş bir yığın el yazması bulundu; aralarında, ana gövdeden ayrılmış bir Yahudi cemaatinin, Şam diyarındaki bir sürgünden söz eden kural kitabı da vardı. Etiyopya kiliselerinin bin yıldan uzun süre muhafaza ettiği Hanok Kitabı Avrupa'ya ancak 1773'te ulaştı, İngilizceye de 1821'de tercüme edildi. Ölü Deniz'in üstündeki mağaralar tomarlarını 1947'den itibaren vermeye başladı.[2] Barnabas yazması ise 1730'lardan beri Viyana'da duruyordu; Amsterdam'dan Prens Eugene'in kütüphanesine nasıl ulaştığı anasayfada ve Tarihsel Bir Hipotez sayfasında anlatılır.[1] Kısacası bu eserlerin hiçbiri, iki yüzyıl önce İtalya'da bir yazı masasının üzerinde durmuş olamaz.
Şunu da baştan söylemek gerekir: burada anlatılanlar davanın asıl delili değil, yan delilidir. Bu sitenin daha eski bir gelenek lehine öne sürdüğü deliller başka yerdedir: Barnabas adına bir İncil'i anan eski kilise listesi, Barnabas'ın mezarında bulunan kitabın hikâyesi, el yazmasının Avrupa'da bıraktığı iz ve kitabın kendi öğretisi. Her birinin ayrı bir sayfası vardır. Buradaki mukayese onlara, kimsenin beklemediği bir yönden gelen ve sahtecilik hükmünün hiç zorlanmadan geçmesi gereken bir imtihan ekler.
"Orta Çağ metni" derken ne kastediliyor?
Barnabas İncili üzerine yazan herkes elimizdeki metne Orta Çağ metni der; bu site de öyle der. Yalnız, bu sözle tam olarak neyin kastedildiğini açıkça söylemek gerekir.
Viyana'daki el yazması on altıncı yüzyıldan kalmadır. İtalyancası geç Orta Çağ'da ya da Rönesans'ın başlarında yazılmıştır ve o devrin kitapları gibi konuşur. Bankayı ve altın parayı bilir, jübile için "şimdi yüz yılda bir gelen sevinç yılı" der, mahkûm edilen adama da soytarılara giydirilen beyaz giysiyi giydirir.[3] Bunların hiçbiri şaşırtıcı değildir, tartışmalı da değildir; çünkü bir tercüme her zaman yapıldığı günün diliyle konuşur. 1530'da basılmış Fransızca bir Kitab-ı Mukaddes, arkasındaki İbranice metin kaç yaşında olursa olsun, 1530'un Fransızcasıyla konuşur.
Bu site "Orta Çağ" derken işte bunu, yani elimizdeki nüshayı ve tercümeyi kasteder. Buna metnin dış katmanı diyelim. Geç Dönem Sahteciliği mi? ve Tarihsel Bir Hipotez sayfalarının savunduğu şey şudur: dış katman, altında kalanın yaşını tek başına tayin etmez. İkinci sayfanın ifadesiyle: "Metnin anlatı omurgası çok eski bir geleneği koruyor olabilir; fakat elimizdeki nüsha daha geç bir dönemde yapılmış İtalyanca aktarımın ürünü olabilir."[4] Bu okuma burada zor bir testten geçiriliyor. Omurga hakikaten eskiyse, metnin yer yer eski kitaplarla, hem de mütercimin kendi başına ayarlayamayacağı biçimde uyuşması beklenir. Eski değilse, bulunan bütün benzerliklerin Orta Çağ'da bir İtalyan'ın okuyabileceği kitaplara bağlanıp dağılması gerekir.
Peki hangi ayrıntı dış katmana, hangisi omurgaya aittir? Buna her örnekte ayrı ayrı değil, tek bir kaideye göre karar verilir. Bir kelime, bir para adı, bir kurum, bir unvan ya da bir isim, çevresine hiç dokunulmadan tek cümlede değiştirilebilir; mütercimin eli oraya uzanır. Bu yüzden böyle ayrıntılar dış katmana aittir. Hikâyenin üzerine kurulduğu ayrıntılar ise böyle değildir: bir sahne, bir muhakeme ya da sonraki bölümlerin bilindiğini varsaydığı bir olay sırası, çevresi baştan yazılmadan değiştirilemez. Bunlar omurgaya aittir.
Kaide iki tarafa da işler. Dış katmanda duran eski bir ayrıntı omurga hakkında hiçbir şey ispatlamaz; buna karşılık hikâyenin üzerine kurulduğu bir Orta Çağ ayrıntısı, omurganın eskiliği aleyhine sayılır. Birkaç pasaj iki tarafa da tam oturmaz ve bunların en açık örneği 39. bölümdür. Orada Hz. Âdem'in, Hz. Peygamber'in adını anan bir şehadet cümlesini okuduğu sahne, Âdem hakkındaki bir İslam rivayetiyle uyuşur. Bu benzerliğin hangi yönde işlediği sorusunu bu site açık bırakır.
Sonradan bulunan bir kitap neden adil bir ölçüdür?
Diyelim ki Barnabas ile 1896'da bulunmuş bir kitap aynı ayrıntıyı taşıyor ve bu ayrıntı daha eski hiçbir metinde yok. Bunun yalnızca üç izahı olabilir. İki yazar aynı fikre birbirinden habersiz varmıştır. Ya da ayrıntıyı taşıyan üçüncü bir metin bir zamanlar vardı, sonra kayboldu ve geriye yalnızca ondan faydalanan bu iki kitap kaldı. Ya da ayrıntı, İtalyanca metnin arkasında duran daha eski bir geleneğe aittir. Burada önemli olan üçüncü ihtimaldir; fakat gelişigüzel öne sürülmesi en kolay olan da odur. Testin sıkı tutulması bu yüzden şarttır ve aşağıdaki örneklerin çoğu da zaten bu testi geçemez.
Her örnekte aynı soru sorulur: bu ayrıntı, sahtecilik teorilerinin yazarı yerleştirdiği iki ülkeden birinde, yani İtalya'da ya da İspanya'da yaşayan birine en erken hangi yoldan ulaşmış olabilir? Böyle bir yol yoksa bu açıkça söylenir; varsa hangi yüzyıldan geldiği de söylenir, çünkü asıl fark buradadır. "Daha eski bir yol" bazen ikinci ya da dördüncü yüzyıldan kalma bir kitap çıkar ve bu, on dördüncü yüzyılda bir İtalyan kitapçısından geçen yolla aynı cevap değildir. Birincisinde Ölü Deniz Tomarları'na gerek kalmaz, ama ayrıntı yine eskidir; ikincisinde eski değildir.
Test nasıl yapıldı?
Barnabas İncili'nin İngilizce tercümesindeki 3.464 cümle, 116 metinle yan yana kondu: Kitab-ı Mukaddes'teki kişilerin adıyla yazılmış Yahudi kitapları, Yeni Ahit'e alınmamış erken Hristiyan yazıları ve Kilise Babalarının, yani ilk yüzyılların Hristiyan yazarlarının eserleri. Önce bilgisayar, gerçekten ortak ifade taşıyan bütün cümle çiftlerini işaretledi. İşin uzun kısmı ondan sonra başladı: işaretlenen her pasaj baştan sona okundu, kelimesi kelimesine aktarıldı ve her biri için aynı iki soru soruldu. Daha eski bir yol var mı, varsa hangi yüzyıldan?
Her örneğin sonunda üç sonuçtan biri yazılır. Açık demek, İtalya'daki ya da İspanya'daki bir yazarın, İtalyanca el yazmasının ortaya çıktığı 1709'dan önce izleyebileceği hiçbir yolun bulunamadığı demektir. Eski yol, en yakın yolun aşağı yukarı MS 600'den önce yazılmış bir kitaptan geçtiğini, Orta Çağ yolu ise daha sonra yazılmış bir kitaptan geçtiğini gösterir. Bu son hâlde bir şeye daha bakılır: sonraki kitap yalnızca daha eski bir şeyi naklediyorsa ayrıntı iki taraf için de delil sayılmaz; arkasında daha eski hiçbir şey yoksa Orta Çağ'a ait sayılır.
Burada gözden kaçmaması gereken bir nokta var: bu etiketler kitabın yazıldığı çağı gösterir, okunduğu çağı değil. Eski yol üzerindeki kitapların çoğu Orta Çağ'da da kopya edildiği için, geç bir yazar onları da eline almış olabilir. Bu yüzden eski yol, ayrıntının eski olduğunu gösterir ama metnin ne zaman yazıldığını göstermez; en ağır basan örnekler de açık kalanlardır. Bir Orta Çağ yazarının kendi başına bulabileceği gösterilebilen bir ayrıntı için ise yol aramaya gerek yoktur ve böyle bir ayrıntı da iki taraf için delil sayılmaz.
Neticeyi baştan söylemekte fayda var. Örneklerin hiçbiri, Batı Avrupa'ya 1709'dan sonra ulaşmış bir metni gerektirmiyor; yani hiçbiri, izah edilmek için böyle bir metne muhtaç değil. Buna karşılık Orta Çağ'ın ötesine işaret edebilecek dokuz örnek var. Bunlardan ikisi için daha eski hiçbir yol bulunamadı; ikisinin en yakın yolu eski kitaplardan geçiyor. Biri, yani kitaptaki cehennemin planı, yolunu Orta Çağ kitaplarında buluyor; kalan dördü iki taraf için de delil sayılmıyor. Aynı teste tabi tutulan Orta Çağ kitapları ise dört İncil'le ortak cümlelerdeki ifadenin bir kısmını tutturuyor, fakat sahnelerin neredeyse hiçbirini tutturamıyor. Son olarak, sayfanın sonuna doğru gelen dört tablo 222 bölümün tamamından derlenmiş otuz altı ayrıntıyı sıralıyor. Açık kalan iki örnek bu tabloların başında duruyor, üç küçük örnek de onlara katılıyor.
İlk iz Şam'a gider. Araştırmacıların en uzun zamandır tartıştığı örnek de budur.
Şam'a çekiliş ve Ölü Deniz Tomarları
Barnabas İncili'nde Ölü Deniz Tomarları'yla en çok yan yana getirilen sahne Şam sahnesidir. Daha eski hiçbir yolu bulunamayan iki örnekten biri de odur.
Nain halkı Hz. İsa'yı kral yapmaya karar verir; o da bunu öğrenince oradan kaçar (138. bölüm). Havarileri on beş gün onu arar ve sonunda içlerinden üçü onu bulduğunda Hz. İsa neden kaçtığını anlatır: "İleri derecedeki kâhinlerle halkın önde gelenleri bana karşı ayaklanacak ve Romalı validen beni öldürmek için yetki koparacaklar. Çünkü, benim İsrail krallığını gasbetmek istediğimden korkuyorlar." Ardından öbür öğrenciler, metnin deyişiyle şakirtler, gelmeye başlar: "Ertesi gün olunca, İsa'nın şakirtlerinden otuz altısı ikişer ikişer geldi; ve (İsa) diğerlerini bekleyerek Şam'da kaldı." Hz. İsa onlara orada vaaz verir ve dört bölüm sonra toplanma tamamlanır: "Sonra, tüm havariler Allah'ın dilemesiyle Şam'a geldiler." Bunun ardından hepsini Galile'ye geri götürür.[5]
Burada tartılan hadise budur: bir öğretmen Şam'a çekilir ve öğrencileri orada onun etrafında toplanır. Şam'ın adı kitapta bir kez daha, fakat başka bir hadise dolayısıyla geçer: tutuklamadan sonra, "Korkularından Şam'a kaçmış bulunan yetmiş iki şakirdin yirmi beşi dışında herkes oraya gitti."[6]
Avustralya'daki La Trobe Üniversitesi'nden Rodney Blackhirst, 2001'de bu sahneyi Ölü Deniz Tomarları'ndan ikisiyle yan yana koydu.[7] Bunlardan biri olan Şam Belgesi, Yahuda diyarından çıkıp Şam diyarına yerleşen bir cemaatin hatırasını taşır ve onlardan, Şam diyarında yeni ahde girenler diye söz eder. Cemaat kurucusuna Doğruluk Öğretmeni, Kudüs'teki düşmanına Kötü Kâhin diyordu. Öbür tomar olan Habakkuk Şerhi de bu kâhinin Doğruluk Öğretmeni'ni sürgün yerine kadar kovaladığını anlatır.[8] Bir öğretmen, tehdit altında bir cemaat, Şam'a çekiliş ve peşlerine düşen bir kâhin: Blackhirst, Barnabas'taki sahneyi bu eski kalıbın muhtemel bir yankısı olarak okudu. Fakat bunu kitabın kadim bir eser olduğunun ispatı saymadı. Nitekim 2011'de verdiği bir mülakatta elimizdeki eserin açıkça bir Orta Çağ belgesi olduğunu ("clearly a medieval document") söyledi; daha eski bir belgeye borçlu olup olmadığının ise tartışmaya açık olduğunu ekledi.[9] Şam üzerine yazdığı makale tam da bu borcu konu alır.
Bu benzerliği doğru tartmak için evvela şunu sormak gerekir: Orta Çağ'daki bir okurun elinde ne vardı? Sahnenin çerçevesi, okuduğu İncil'de zaten hazırdı. Yuhanna'da kalabalık Hz. İsa'yı kral yapmak üzereyken o tek başına dağa çekilir (Yuhanna 6:15); Latince Kitab-ı Mukaddes burada kaçtığını söyler. Daha sonra, kâhinler toplanıp ölümüne karar verince, öğrencileriyle birlikte çöle yakın Efraim adlı bir şehre gider ve orada kalır (Yuhanna 11:54). Demek ki taçtan kaçış da, adı verilen bir şehre çekiliş de her okurun rafında duruyordu.
Orta Çağ'da bu hikâyeyi yeniden anlatan kitaplar, iki hadiseyi de Yuhanna'nın verdiği gibi muhafaza etti. Bunlardan biri, aşağıda aynı teste tabi tutulan bir İsa'nın Hayatı kitabıdır: Nicholas Love'ın Mirror'ı. Bu kitapta halk onu kral yapmak isteyince Hz. İsa tepeye kaçar; kâhinlerin toplantısından sonra da kitabın Effrem dediği bir şehre gider. Cursor Mundi'de şehir yine aynıdır: "In effrem he dwelt" (Efraim'de kaldı).[32][35] İkisi de İncil hikâyesinin içinde kimseyi Şam'a göndermez. Barnabas'ta ise şehrin adı Şam'dır; Efraim hiç anılmaz.
O okurun elindeki iki kitap Şam'ı sahneye yaklaştırır, ama ikisi de bu hadiseyi anlatmaz. Elçilerin İşleri'nde Şam'da yaşayan öğrenciler vardır; Saul da onları bağlayıp Kudüs'e getirmek için başkâhinin mektuplarıyla yola çıkar (Elçilerin İşleri 9:1–2, 10, 19). Fakat kitap kimsenin oraya çekildiğini söylemez. Üstelik anlattıkları, İncil hikâyesi bittikten sonra başlar.
İkinci kitap, Klemens'e atfedilen Recognitiones'tir. Havari Petrus'u anlatan bu Latince eser erken Hristiyanlığın bir tür romanı sayılabilir; bütün Orta Çağ boyunca kopya edilmiş, 1504'te de basılmıştır. Kitaba göre Mabet'te çıkan bir kargaşadan sonra inananlar şehirden gizlice ayrılır ve gün doğmadan Eriha'ya inerler. Üç gün sonra bir haber gelir: o düşman, başkâhin Kayafa'dan İsa'ya iman eden herkesi tutuklama yetkisi almış, mektuplarıyla Şam'a doğru yola çıkmıştır. Acele etmektedir, çünkü Petrus'un oraya kaçtığını sanmaktadır.[10] Yani burada inananlar Eriha'ya gider; Şam yalnızca düşmanlarının Petrus'u aradığı yerdir. Bu pasaj, Barnabas'taki ikinci cümleye, yani tutuklamadan sonra Şam'a kaçan öğrencilere yakın durur. Hz. İsa'nın kendisinin Şam'a çekildiği olayla ise hiçbir ortak yanı yoktur.
Bu sitenin taradığı kitaplar içinde o olayın tek bir benzeri vardır ve o da bir Orta Çağ kitabı değildir. Şam Belgesi'nde sadık kalanlar kuzey diyarına kaçar, cemaat Yahuda diyarından çıkıp Şam diyarına yerleşir, önderi de kurallarını orada koyar.[8] Bir öğretmenin öğrencileriyle birlikte Şam'a çekildiğini yaşanmış bir hadise olarak anlatan yalnızca bu iki kitaptır.
İki kitap elbette pek çok bakımdan birbirinden ayrılır. Şam Belgesi'nde ne Hz. İsa vardır, ne kalabalık, ne de taç; belge bir ahitten söz ederken de Barnabas'ın hiç kullanmadığı kelimelere başvurur. Araştırmacılar belgedeki "Şam"ın ne olduğu konusunda da hemfikir değildir: kimine göre Suriye'deki şehirdir, kimine göre de bir kehanetten alınıp sürgün yerine verilmiş bir isimdir.[8] İki kitabın ortak noktası olayın kendisi ve yerin adıdır.
Bu benzerliğin yanına iki küçük ayrıntı daha konabilir. Şam Belgesi kuzeye yalnızca bir cemaat göndermez; bir pasajda yolculuğu tek bir öğretmen yapar: kehanetteki yıldız, Şam'a gelen Yasa Yorumcusu'dur (İbranice fiil hem geldi hem gelecek diye okunabilir).[8] Barnabas'ta da sürgün sözü, Hz. İsa'nın Şam'da verdiği vaazda iki kez geçer; orada toplanan öğrencilerine "ilk insan dünyaya sürgüne gönderildi" der. Şam Belgesi de sürgündeki bir cemaatin kitabıdır. Yine de bu iki ayrıntının hiçbiri ispat değildir, çünkü dünyayı sürgün yeri diye anlatan bir vaaz herhangi bir şehirde de verilebilirdi.
Şam Belgesi Orta Çağ'da da vardı: Kahire'deki depoda, biri onuncu, öbürü on ikinci yüzyıl dolaylarından kalma iki İbranice nüshası duruyordu. Ama bilinen hiçbir tercümesi yoktur ve metin ilk kez 1910'da basılmıştır.[2] O nüshalardan İtalya'daki ya da İspanya'daki bir yazara uzanan bir yol bulunamadığı için Şam'a çekiliş açık sayılıyor. Elçilerin İşleri'ni bilen bir yazarın Şam'ı kendiliğinden seçmiş olması da mümkündür; bu, yukarıdaki üç ihtimalin ilkidir. Blackhirst bu ihtimali tarttı ve zayıf buldu: Elçilerin İşleri Şam'da bir cemaatten söz eder, oraya yapılmış bir sürgünden değil.[7]
Okurun aklına iki şey daha gelebilir; ikisi de bu olayla aynı şey değildir. Birincisi, Müslüman olmuş bir İspanyol olan Juan Alonso'nun 1602 ile 1612 arasında yazdığı reddiyede anlattığı hikâyedir. Hikâyede İsa adlı bir Şam kralı tahtını bırakır, Yahudiye'ye gider, Mesih'e tabi olur ve onun yerine çarmıha gerilir. Hikâyeye dikkat çeken Gerard Wiegers, onu Juan Alonso'nun kendisinin kurduğu kanaatindedir. Wiegers ayrıca Barnabas'ın Şam'ı Yahudi topraklarının bir parçası gibi göstermesini, kitabın tatmin edici biçimde izah edilememiş tarafları arasında sayar ve bunun Pavlus'la ilgili Müslüman rivayetlerinin bir yankısı olabileceğini düşünür.[39] Ne var ki Juan Alonso'nun hikâyesinde bir kral Şam'dan ayrılır; Şam'a çekilen bir öğretmen yoktur. Üstelik bu hikâye, jübile cümlesinin gösterdiği tarihe göre, Barnabas'ın İtalyanca ifadesinden iki buçuk asırdan uzun bir süre sonra yazılmıştır.
İkincisi İslam geleneğidir. Bu gelenek Hz. İsa ile Şam'ı birkaç yerde birlikte anar, ama hiçbiri burada söz konusu olan olay değildir. İbn Kesîr'in naklettiğine göre ilk dönem âlimlerinden bazıları, Allah'ın Hz. İsa'yı ve annesini barındırdığı yüksek yerin (Kur'an 23:50) Şam olduğunu söylemiştir. Râzî bunun için gösterilen sebebi de nakleder: Hz. Meryem oğluyla birlikte oraya kaçmış, on iki yıl kalmış, kral ölünce memleketine dönmüştür. Meşhur bir hadis de Hz. İsa'nın ahir zamanda Şam'ın doğusundaki beyaz minareye ineceğini bildirir.
Şam'ın faziletleri üzerine yazılmış kitaplar, şehrin üstündeki Kasiyun Dağı'yla ilgili iki rivayet daha ekler. Biri er-Rebe'î'nin on birinci yüzyılda derlediği eserdedir ve Meryem oğlu İsa ile annesinin Yahudilerden kaçıp oraya sığındığını söyler. İbn Abbas'a dayandırılan öbürü, dağdaki bir mağarayı İsa ile annesinin evi diye anar; Hz. İsa ile havarilerinin orada ibadet etmiş olmasını da o yerin faziletleri arasında sayar.[37]
Bütün bu rivayetlerde Şam ya bir sığınaktır ya da mübarek bir mekân. Sığınan bir anne ile oğludur; ibadet ise dağın faziletleri sayılırken geçen tek bir satırdır. Hiçbirinde bir kalabalık taç teklif etmez; hiçbirinde bir öğretmen çekilmez, öğrencileri de ardından gelip etrafında toplanmaz. Bu yüzden hiçbiri burada bir yol sayılmıyor.
Kitaptaki ikinci cümlenin ise daha yakın bir benzeri vardır. Recognitiones dördüncü yüzyılda yazılmış bir kitaptır ve Decretum Gelasianum'un reddedilenler listesinde yer alır: havari Petrus adına yazılmış, aziz Klemens'in dokuz kitabı diye anılan Seyahatname (Itinerarium nomine Petri apostoli). Aynı listede, birkaç satır aşağıda Barnaba adıyla anılan İncil gelir.[11] Pavlus'un, adı anılmadan, yalnızca o düşman diye sahneye çıktığı kitap da budur. Bu sahne, Yahudi Metinlerinde Pavlus sayfasında anlatılan, Pavlus'a dair Yahudi-Hristiyan hafızasının bir parçasıdır. Böylece iki cümlenin hükmü ayrılır: tutuklamadan sonra Şam'a kaçan öğrenciler için en yakın yol eski bir kitaptan geçer; Hz. İsa'nın Şam'a çekilişi için ise hiçbir yol bulunamamıştır.
İtalyanca uyumlarda bulunmayan altı okuma
Sonradan bulunan kitaplarla en somut benzerlikler çok küçüktür ve Barnabas'ın dört İncil'le ortak cümlelerinin içinde durur. Onları görebilmek için kısa bir ön bilgi gerekir. İkinci yüzyılda Tatianus adlı Suriyeli bir Hristiyan, dört İncil'i birbirine ekleyerek kesintisiz tek bir hikâye hâline getirdi; bu kitabın adı Diatessaron'dur. Kitabın kendisi kayıptır, fakat ifadesi, ondan sonraki bin yıl boyunca pek çok dilde kopya edilen İncil uyumlarında, yani dört İncil'i tek metinde birleştiren kitaplarda yaşamıştır.[12] Jan Joosten 2002'de, Barnabas'ın dört İncil'le ortak cümlelerinde çoğu zaman düz Latince Kitab-ı Mukaddes'in değil, bu uyumların ifadesinin bulunduğunu gösterdi. Bu benzerliğin neyi ispatlayıp neyi ispatlayamayacağını Geç Dönem Sahteciliği mi? sayfası tartar; burada o tartışmaya sayım ekleniyor.
Joosten'in on altı örneğinin hepsi elimizdeki metinde tek tek kontrol edildi. Onu Venedik ve Toskana uyumlarıyla, yani bir İtalyan yazarın kullanmış olabileceği on üçüncü–on beşinci yüzyıl İtalyan el yazmalarıyla uyuşuyor. Altısı ise bunların hiçbiriyle uyuşmuyor; onların tanıkları başka yerdedir. Biri Liège'den gelen Orta Felemenkçe bir uyumdur: on üçüncü yüzyılda yazılmış, 1300 dolaylarına ait bir nüshayla günümüze ulaşmış ve 1835'te basılmıştır. Öbürleri Eski Süryanice İnciller ile 1951'de yayımlanan Farsça bir uyumdur. Süryanice Aramcanın bir lehçesidir; Eski Süryanice İncillerin bir el yazması 1858'de yayımlanmış, öbürü 1892'de bulunmuştur.[13]
Altı okuma aşağıdadır; her birinde Barnabas'ın ifadesi, Orta Çağ Batı'sının Latince Kitab-ı Mukaddes'i olan Vulgata'nın ifadesiyle yan yana verilmiştir. Her ayrıntıyı takip etmeniz gerekmez, çünkü hepsinin gösterdiği şey aynıdır: Barnabas, Orta Çağ'da hiçbir İtalyan'ın okuyamayacağı kitaplarla uyuşur ve bir İtalyan yazarın elinde bulunduğu bilinen hiçbir uyumla uyuşmaz. Bu okumalarda Orta Çağ'dan yanında duranlar, Liège'den gelen Felemenkçe uyum ile bir yerde Fransızca bir Kitab-ı Mukaddes'tir; sayfanın sonundaki kontrol kitaplarından İsa'nın Hayatı da bunlara bir üçüncüsünü ekler.
Birincisi Luka 2:4'ün karşılığıdır. Barnabas'ta Yusuf yola çıkarken önce Nasıra, sonra Galile anılır (di nazaret citta di galilea: Nasıra'dan, Galile'nin bir şehrinden); Vulgata'da sıra tersinedir: Galile'den, Nasıra şehrinden. Barnabas'ın sırası Eski Süryanice İncillerin sırasıdır; bu sitenin tespitine göre 1888'de yayımlanan Arapça Diatessaron'un sırası da budur.[14] İkincisi Matta 15:2'nin karşılığıdır. Barnabas'ta yazıcılar bizim büyüklerimizin geleneklerinden (nosstri uechij) söz eder; Vulgata'da ve Yunanca metinde ise yalnızca büyüklerin denir. "Bizim" kelimesi Liège uyumunda ve Eski Süryanicede vardır. Üçüncüsü Matta 17:7'nin karşılığıdır. Dağda Hz. İsa'nın suretinin değiştiği sahneden sonra Barnabas, "İsa geldi ve havarilerini kaldırıp" onlara korkmamalarını söylediğini anlatır. Eski Süryanicede de Hz. İsa onları kaldırır; Yunanca metinde ise onlara dokunur.
Dördüncüsü Luka 15:22'nin karşılığıdır. Kayıp oğlun babası Barnabas'ta "yeni elbiseler" (uestimenti noue) ister; Vulgata'da ise ilk elbise denir. Liège uyumunda yeni bir elbise vardır; Joosten'in kaydettiğine göre 1290'larda yazılmış Fransızca bir Kitab-ı Mukaddes olan Bible historiale'de de öyledir. Beşincisi Luka 15:13'ün karşılığıdır. Barnabas'ta kayıp oğul "tüm varlığını lüks içinde yaşayarak fahişelerle harcayıp bitirdi". Liège uyumu ve Eski Süryanice fahişeleri burada anar; Vulgata ise onlardan yalnızca ağabeyin şikâyetinde söz eder. Altıncısı Matta 21:34'ün karşılığıdır. Barnabas'ta bağ sahibi hizmetçilerini "şarabın biriktirilme vakti gelince" (racholgere il uino) gönderir. Şarap Liège uyumunda da vardır; Vulgata'da ise meyve vakti denir.
Altı küçük okuma neyi ispatlar? Joosten'in cevabı, bugün elde bulunanlardan daha eski, kayıp bir İtalyanca uyumdur. Ona göre bu uyum en eski Latince ifadeyi muhafaza ediyordu ve sonraki nüshalar bu ifadeyi düzelterek ortadan kaldırdı. Bu ifade Jerome'un Kitab-ı Mukaddes'inden eskidir, fakat Latince uyumlar onu Jerome'dan sonra da asırlarca taşımıştır. August den Hollander ile Ulrich Schmid 2007'de buna iki noktadan itiraz etti: geç ve serbest yazılmış bir metin ikinci yüzyıl okumalarına zayıf bir tanıktır ve bu benzerliklerin birkaçı kendiliğinden de ortaya çıkabilir.[15]
İki itiraz da yerindedir. Fahişeleri ağabeyin sözünden alıp kayıp oğlun hikâyesine taşımak herkesin yapabileceği bir şeydir; şarabı toplama vakti de bir bağ meselinde kendiliğinden söylenecek sözdür. Yeni elbiselerin 1290'lardan Fransız bir akrabası vardır. İlk üç okumanın tesadüfen ortaya çıkması ise daha zor görünür. Bununla birlikte sayfanın sonundaki kontrol, bunların ikisini Orta Çağ'da yazılmış bir İsa'nın Hayatı kitabında bulur; üçüncüsüne de Latince Kitab-ı Mukaddes'in kendi ifadesi işaret eder.
İkinci soru burada da tabloyu değiştirir. Latince İncil uyumları rafta erkenden vardı: Capua piskoposu Victor 546'da bir tanesini kopya ettirmişti ve bu nüsha bugün hâlâ Fulda'dadır; araştırmacılar ona Codex Fuldensis der.[16] Fakat onun ifadesi Vulgata'yı izler; bu yüzden rafın varlığını gösterir, bu okumaları göstermez. Sonraki uyumlardaki daha eski ifadenin nereden geldiği ise iki yönde de savunulmaktadır. Daniel Plooij 1923'te bunu erken bir Latince uyuma bağladı ve James Barker bu görüşü yeniden savundu. Den Hollander ile Schmid ise bunun büyük kısmının arkasında Orta Çağ'ın serbest yeniden anlatımını görür.[15] Bu altı okuma söz konusu olduğunda, kontrol kitaplarından İsa'nın Hayatı onların tarafını tutar. İncil uyumu delili, geç bir sahtecilik lehine metnin içinden getirilen delillerin en kuvvetlisidir; fakat İtalyanca metnin dört İncil'le ortak cümlelerindeki ifadeyi tarihler, altındaki hiçbir şeyi tarihlemez.
Dört melek, dört vazife
Barnabas dört meleğin adını verir: Gabriel, Michael, Rafael ve Uriel. Bu melekler Hz. İsa'yı dünyadan alır, sonra da annesinin evinde nöbet tutarlar. Türkçe tercüme ilk ikisini Cebrail ve Mikâil diye yazar. 220. bölümde Hz. İsa onların vazifelerini şöyle anlatır: "Allah'ın gizliliklerini bildiren Cebrail, Allah'ın düşmanlarına karşı savaşan Mikâil, ölenlerin ruhlarını alan Rafael ve herkesi Son Gün'de Allah'ın mahkemesine çağıracak olan Uriel."[17]
Aynı dört ad Hanok Kitabı'nın meşhur bir sahnesini açar: Mikâil, Uriel, Rafael ve Cebrail gökten aşağı bakar ve yeryüzünde çok kan döküldüğünü görürler. Hanok, Rafael'e Barnabas'takine yakın bir vazife de verir: o, insanların ruhları üzerine tayin edilmiş kutsal meleklerden biridir.[18] Petrus'un Vahyi ise, ilk kez 1910'da yayımlanan Habeşçe nüshasında, Uriel'e Barnabas'taki vazifenin neredeyse aynısını verir: Allah onu, hüküm gününde ölülerin dirilişi üzerine tayin etmiştir.[19]
Bu üç benzerlikten ikisinin daha eski bir yolu vardır ve iki yol da eskidir. Dört adın her biri Latince Kitab-ı Mukaddes'in bir kitabında zaten geçer: Mikâil ile Cebrail Daniel'de, Rafael Tobit'te, Uriel Dördüncü Ezra'da. Dördü birlikte, Orta Çağ'ın en çok kopya edilen kitaplarından biri olan yedinci yüzyıl ansiklopedisinde, Sevillalı Isidorus'un Etymologiae'sinde durur. Yahudilerin yatmadan önce okuduğu duada da birlikte anılırlar; bu dua erken modern devrin dua kitaplarında basılmıştır. 1516'dan sonra Palermo'dan yayılan yedi başmeleğe hürmet geleneği de dördünü birlikte anar.[20]
Uriel'in hüküm günündeki vazifesi Sibylla Kehanetleri'nin ikinci kitabında bulunur. İkinci ya da üçüncü yüzyıldan kalma bu Hristiyan-Yahudi manzumesinde Uriel Hades'in sürgülerini kırar ve her ruhu hükme getirir; Yunanca metin 1545'te Basel'de basılmıştır.[21] 1709'dan önce Hristiyan bir tanığı bulunmayan yalnızca Rafael'in vazifesidir: ölenlerin ruhlarını almak. Bu sitenin bulabildiği en yakın metin Hanok 20:3'tür.
Daha yakın bir mukayese de vardır. İslam geleneği dört büyük melek tanır: Cebrail vahiy getirir, Mikâil rızık getirir, İsrafil kıyamet günü sûra üfler, ölüm meleği Azrail de ruhları alır. Barnabas'ta adlar Latincedir, fakat dört melekten ikisinin vazifesi aynıdır: Uriel İsrafil'in, Rafael Azrail'in işini görür. Demek ki benzerlik adlarda değil, vazifelerdedir; bu vazifeler de Hanok'ta ve Sibylla'da eskidir. Bu sitenin okumasına göre beklenen şekil de budur: sonraki bir geleneğin metne eklediği bir şey değil, sonraki bir geleneğin teyit edebileceği daha eski bir muhteva.
Öyleyse dört meleğin hükmü nedir? Adlar eskidir ve izah edilmiştir. Uriel'in vazifesi, 1545'te basılmış bir metin üzerinden ikinci yüzyıla ait bir manzumeye çıkar. Zor olan Rafael'in vazifesidir ve ona verilecek not adil olmalıdır. En yakın iki tanığından Hanok bir İtalyan'ın masasına ulaşamazdı; İslam geleneği ise metni İtalyancaya çeviren kişinin ulaşamayacağı yerde değildi. Bu yüzden bu örnek iki taraf için de delil sayılmıyor.
Hz. İbrahim, put satıcısı ve bulutlar
Barnabas'ta çocuk İbrahim'in babası geçimini put yaparak sağlar: "her gün bir tanrı yapıyor ve ekmek almak için başkalarına satıyorum".[22] Sonra çocuk kendi muhakemesiyle Allah'a varır: "Sonra, çevresine yıldızlara, aya ve güneşe baktı ve onların tanrı olduklarını düşündü." Fakat hareketlerinin değişken olduğunu görünce şöyle der: "Bu tanrı hareket etmemeli ve bulutlar onu gizlememeli".[23]
Sıra, yani önce yıldızlar, sonra ay, sonra güneş, Kur'an'ın sırasıdır (6:76–78). Fakat Kur'an'ın her birine itirazı batmasıdır; bulutlar başka bir yerden gelir. En yakın metin İbrahim'in Vahyi'dir: birinci ya da ikinci yüzyılda yazılmış, yalnızca Eski Slavca olarak günümüze ulaşmış ve ilk kez 1863'te basılmış bir Yahudi eseri. Orada çocuk, güneşe de tanrı demeyeceğini, çünkü onun yolunun geceleyin ve bulutlarla örtüldüğünü söyler.[24] Hareket ve bulutla örtülme fikirleri, okunan bütün metinler içinde yalnızca bu iki kitapta bir arada bulunur.
Put satan baba da İslam'dan eskidir. İbrahim'in Vahyi, Terah'ın putlarının pazara götürülmesiyle açılır; beşinci yüzyıldan kalma, kıssalarla yürüyen bir haham şerhi olan Bereşit Rabba da aynı hikâyeyi anlatır. Orta Çağ'da Latince okuyan biri ona Raymundus Martini'nin 1278 tarihli Pugio fidei'sinde rastlayabilirdi.[25]
Bu muhakemenin hareketle ilgili yarısının eski bir yolu vardır. Birinci yüzyılda Josephus, Hz. İbrahim'i karada ve denizde, güneşin ve ayın çevresinde olup bitenlerden yola çıkarak düşündürür; Orta Çağ okullarının Kitab-ı Mukaddes tarihi olan Petrus Comestor'un Historia scholastica'sı da onu tekrar eder.[34] İkisinde de bulut yoktur. Bu hikâye iki bin yıldır üç dinde anlatıldığı için, bu defa sayım yapıldı. Yalnızca bu ayrıntı için on anlatım okundu: Jübileler Kitabı, Josephus, Bereşit Rabba, Kur'an, Taberî, Begavî, İbranice İbrahim Kıssası, Yaşar Kitabı, Comestor ve Cursor Mundi.[40] Hiçbirinde bulutların güneşi örtmesi, onun tanrı olamayacağına delil gösterilmez.
İki anlatım buna yaklaşır ve anılmaları gerekir. Bereşit Rabba'da bulut kelimesi aynı hikâyede, fakat başka bir vazifeyle geçer: Hz. İbrahim'in Nemrut'la tartışmasında ateş suya, su onu taşıyan buluta, bulut da rüzgâra boyun eğer. İbrahim Kıssası ise ayın karardığını söyler, ama sebebini vermez. Keskin bir zekâ, bulutlar onu örtüyorsa tanrı olamaz neticesine kendi başına da varabilir. Fakat on anlatımın hiçbirinde kimse varmamıştır. Bulutların açık kalmasının ve bu sayfanın onları ispat değil ama yakın bir benzerlik saymasının sebebi budur.
Aynı sahneye iki şey daha aittir. Barnabas'ta çocuk adının çağrıldığını işitir, "çevresine bakındı ve dört bir yanda kimseyi göremeyip" aynı sesi yeniden duyar. İbrahim'in Vahyi'nde de sesi işitir, bir o yana bir bu yana bakar ve hiçbir insan nefesi bulamaz. Okumanın kendisinin de bir tarihi vardır: bulutlar Slavca kitabın on dördüncü yüzyıldan kalma en eski nüshasında durur; sonraki iki nüshada ise güneşin karanlıkla örtüldüğü yazılıdır.
Sahnenin öbür parçalarının benzerleri daha da nadirdir. Adını bildiren melek ile ardından gelen yıkanma ve dua, on altıncı yüzyılda İstanbul'da basılan İbranice İbrahim Kıssası'nda bulunur; sayfanın sonuna doğru gelen bir tablo bunları ayrıca sıralar. Put pazarı da eskidir, fakat onun Orta Çağ'dan geçen yolları da vardır. Biri Raymundus Martini'nin Latincesidir. Öbürü İslam geleneğidir: Taberî, İbn İshak'a dayanarak, Âzer'in kavminin taptığı putları yaptığını ve genç İbrahim'i onları satmaya gönderdiğini nakleder.[38] Bu yüzden put pazarı iki taraf için de delil sayılmıyor.
Kısa örnekler
Sancısız doğum (3. bölüm). Barnabas'ta Hz. Meryem için şöyle denir: "Bakire oldukça parlak bir nurla kuşatıldı ve hiç sancısız çocuğunu doğurdu". 1909'da yayımlanan Süryanice bir ilahi kitabı olan Süleyman'ın Kasideleri de onun Oğul'u sancısız doğurduğunu ve bir ebeye ihtiyaç duymadığını söyler. Fakat Kasideler'de nur yoktur; 1709'dan sonra bulunup da kontrol edilen öbür kitapların hiçbirinde de yoktur. Orta Çağ'ın sevilen kitaplarından Latince Sözde Matta İncili ise Barnabas'ın iki ayrıntısını da taşır: Hz. Meryem orada bulunduğu sürece mağarayı dolduran ilahî bir nur ve kan dökülmeden, sancı çekilmeden gerçekleşen bir doğum. Nur, Hz. Meryem'in çocukluğunu anlatan ikinci yüzyıl kitabına, Yakub'un İlk İncili'ne kadar gider. Kasideler'deki ebesizlik de Jerome'da zaten vardır; o, 383 dolaylarında Hz. Meryem'in hem anne hem ebe olduğunu yazmıştı. Bununla birlikte en yakın yol, genellikle yedinci yüzyılın ilk yarısına tarihlenen Sözde Matta'dan geçer.[26] Sayfanın sonundaki kontrol kitaplarından İsa'nın Hayatı'nda da sancısız doğum vardır; orada çocuk rahimden "with outen trauaille or sorwe" (zahmetsiz ve acısız) çıkar. Netice: ikinci yüzyıla uzanan bir kökü olan bir Orta Çağ yolu.
Hz. Âdem ve sünnet (22–23. bölümler). 1945'te Nag Hammadi'de bulunan Tomas İncili'nde öğrenciler sünnetin faydalı olup olmadığını sorar; Barnabas'ta da aynı soru vardır, fakat cevap farklıdır.[27] Ortak bir soru ve iki ayrı cevap hiçbir şey ispatlamaz.
"Sökülen" deliceler (132. bölüm). Dört İncil'in toplamak dediği yerde Tomas da Barnabas da sökmekten söz eder; Barnabas'ta hizmetçiler efendilerine "delice otlarını söküp koparmamızı ister misin?" diye sorar. Venedik uyumu da böyledir; Vulgata da bir sonraki ayette zaten kökünden sökmek (eradicetis) fiilini kullanır. Geç Dönem Sahteciliği mi? sayfasının kaydettiği gibi, Joosten'in kendisi burada Farsça uyumu ve Tomas'ı sayar.[28] Netice: bir Orta Çağ yolu.
Yedi katlı cehennem (59. ve 135. bölümler). Barnabas'ta cehennem birdir, ama "birbiri altında yedi katı vardır"; 135. bölüm her kata yedi ölümcül günahtan birini verir. Kibirliler en altta, Şeytan'ın ayakları altında yatar; obur diri akrepler yer; öfkelinin dili bir çengelle tutturulur. 1886'da Ahmim'de ortaya çıkan Petrus'un Vahyi de günahkârları günahlarına göre cezalandırır, fakat bu bölümle ortak hiçbir özel ayrıntısı yoktur. Bu prensip eskidir: Decretum'un Pavlus'unki denilen Vahiy diye andığı Latince Visio Pauli, cezaları birer birer günaha göre biçer. Plan ise eski değildir. Visio Pauli'de ne katlar vardır ne de yedi günahlık bir liste. Büyük Gregorius'un 590 dolaylarındaki listesi de tam olarak Barnabas'ın listesi değildir. Gregorius kibri yedi günahın kökü saymış, bu yedinin arasına övünmeyi ve kederi koymuştu. Barnabas'taki liste ise Orta Çağ'ın daha sonraki şeklidir: kibir yedinin içindedir, kederin yerini de tembellik almıştır. Dante'nin Araf'ında kullanılan şekil de budur.[29]
Bu yedi günaha göre düzenlenmiş bir cehennem geç Orta Çağ'a aittir. Toskana'da, San Gimignano'daki Collegiata kilisesinde Taddeo di Bartolo böyle bir cehennem resmetmiştir: her günah için ayrı bir bölme vardır ve üzerinde o günahın adı yazılıdır. Resmin tarihi tartışmalıdır; 1393 ile 1420 dolayları arasına konur. 1490'larda Paris'te basılan Fransızca Çobanların Takvimi de cehennem azaplarını günah günah anlatır. Bu çerçevenin İslam geleneğinden geçen ikinci bir yolu da vardır: Kur'an cehenneme yedi kapı verir (15:44) ve Taberî, Hz. Ali'nin bunları üst üste yedi tabaka diye okuduğunu nakleder.[29] İki yol da eski değildir. Dante'nin kendi cehennemi dokuz dairelidir. Onun Araf'ı, bu cehennem gibi, yedi günaha göre düzenlenmiştir; fakat ölümünden sonraki yüz yıl içinde Toskanalı bir ressam cehennemin kendisini de bu şekilde düzenliyordu. Demek ki planın doğrudan Dante'nin şiirinden gelmesi gerekmez. Netice: planın arkasında daha eski bir kök bulunmayan bir Orta Çağ yolu.
Hirodes ve kürsüye oturtulan kral (217. bölüm). Petrus İncili, alay edilen Hz. İsa'yı hüküm kürsüsüne oturtur. Bu kürsü ikinci yüzyılda Şehit Iustinus'ta zaten vardı; üstelik Barnabas, Petrus İncili'nin kendine has olduğu hiçbir noktada onu izlemez.[30] Netice: Luka 23 ve Iustinus üzerinden geçen eski bir yol.
Peygamberlerin Hayatları. Barnabas'ın Haggay, Hoşea ve Obadya hikâyesi (185–188. bölümler) bu eski derlemeyle hiçbir şey paylaşmaz. En yakın benzeri, dördüncü yüzyılda yaşamış Mısırlı bir keşişin menkıbesidir. Bu, metnin en yakın benzerlerini yaşlarına göre dizen Barnabas'ın Raf Komşuları: İki Raf sayfasındaki ilk örnektir.[31]
Kontrol: aynı teste tabi tutulan Orta Çağ kitapları
Bu benzerlikler ne kadar ispat eder? Bunu anlamanın bir yolu, aynı soruları Orta Çağ'da yazıldığı kesin olan, içinde eski bir İncil sakladığından kimsenin şüphelenmediği kitaplara sormaktır. Onlarda da yukarıdaki türden benzerlikler aynı sıklıkta çıksaydı, bu benzerliklerin pek bir kıymeti kalmazdı. Çıkmıyorsa, yukarıdakiler daha da belirgin hâle gelir. Bu iş için, kendi devirlerinde çok okunmuş dört kitap seçildi.
Birincisi bir İsa'nın Hayatı'dır; Barnabas'ın en çok benzediği kitap türü de budur. Yazarı Nicholas Love, Yorkshire'da bir Kartusyen manastırının başrahibiydi. 1410'dan önce Meditationes vitae Christi'yi (İsa'nın Hayatı Üzerine Tefekkürler) İngilizceye aktardı ve eserine The Mirror of the Blessed Life of Jesus Christ (İsa Mesih'in Mübarek Hayatının Aynası) adını verdi. Love'ın Latincesinden okuduğu Meditationes, on dördüncü yüzyıl İtalya'sında Fransisken tarikatına mensup biri tarafından yazılmış ve uzun süre Aziz Bonaventura'ya atfedilmişti. Hz. İsa'nın hayatını, dört İncil'de bulunmayan pek çok sahneyle yeniden anlatır ve bütün Avrupa'da okunmuştur. Demek ki Mirror, kökü İtalya'da olan bir Orta Çağ İsa'nın Hayatı'dır: bir kontrol kitabı Barnabas'a ancak bu kadar yakın bir akraba olabilir.[32]
Öbür üç kitap, Mirror'ın dışarıda bıraktığı sahayı kapatır. Petrus Comestor Paris'te Notre-Dame katedral okulunda ders veriyordu; lakabı olan Comestor, yuttuğu kitaplar yüzünden kendisine verilmişti ve yiyici demektir. 1170'lerde Kitab-ı Mukaddes'i, Yahudi tarihçi Josephus'tan ve hahamlardan aldığı hikâyelerle zenginleştirerek tek ve uzun bir tarih hâlinde yeniden anlattı. Historia scholastica'sı Orta Çağ talebelerinin temel ders kitabı oldu.[34] Cursor Mundi, yani dünyayı dolaşan, 1300 dolaylarında yazılmış İngilizce bir manzumedir ve dünyanın tarihini yaratılıştan kıyamete kadar otuz bine yakın mısrada anlatır.[35] Melekler için bunlara Legenda aurea (Altın Efsane) eklendi: sonradan Cenova başpiskoposu olan Jacobus de Voragine'nin 1260'larda derlediği bu azizler kitabı, geç Orta Çağ'ın en çok okunan eserlerinden biridir.[36] Bu dört kitaptan hiçbirinin altında eski bir İncil bulunduğunu kimse düşünmez.
Önce ifadeye bakalım. Dağdaki sahnede öğrenciler yüzüstü yere kapandığında, Mirror'daki Hz. İsa da tıpkı Barnabas'taki gibi onları kaldırır: "benignely lifte hem vppe" (onları şefkatle kaldırdı). Mirror'ın Ferisileri de öğrencilerin âdeti "after the techynge of her elder" (kendi büyüklerinin öğrettiği gibi) tutmadığından şikâyet eder; Barnabas'ta burada bizim büyüklerimiz denir. Bunlar, tesadüfen ortaya çıkması en zor görünen üç okumanın ikisidir ve bir Orta Çağ yazarı ikisine de dört İncil'in bilinen metninden, kendi kelimeleriyle varmıştır. Üçüncüsü için de eski bir kaynağa gerek yoktur: Latince Kitab-ı Mukaddes iki yerde Galile'nin Nasıra'sından (a Nazareth Galilaeae) der ve Luka 1:26'da Nasıra'yı Galile'nin bir şehri diye anar.[33] Öbür üç okuma zaten baştan zayıftı. Altı okumanın altısı da gerçektir ve Liège'den gelen Felemenkçe uyum bunların dördünü paylaşır. Fakat hiçbiri bir Orta Çağ yazarının elinde bulunmayan bir kaynağı gerektirmez; bu yüzden altısı da iki taraf için delil sayılmıyor.
Şimdi sahnelere gelelim. Mirror, Barnabas'ın anlattığı hikâyenin büyük kısmını anlatır: tutuklamayı, öğrencilerin kaçışını ve Hz. İsa'nın hayatının etrafındaki melekleri. Buna rağmen Barnabas'ın eski benzerlerinin neredeyse hiçbiri onda görünmez. Hz. İsa yakalandığında öğrencileri kaçar, ama hiç kimse Şam'a kaçmaz. Dört başmelekten yalnızca Cebrail ile Mikâil'in adını verir; dolayısıyla ne ölenlerin ruhlarını alan bir Rafael vardır ne de onları hükme çağıran bir Uriel. Paylaştığı tek benzerlik sancısız doğumdur; onu da Sözde Matta İncili Batı'da çoktan yaygın hâle getirmişti. Hz. İbrahim'in çocukluğu ve sünnetin kaynağı onun hikâyesinin dışında kalır; bunlar için iki tarih kitabına bakmak gerekir.
Comestor'un tarihi de Cursor Mundi de Tekvin'i, yani Kitab-ı Mukaddes'in ilk kitabını yeniden anlatır, ama onların durumu da daha iyi değildir. Comestor genç İbrahim'i, Josephus'un birinci yüzyılda yaptığı gibi, karada ve denizde, güneşin ve ayın çevresinde olup bitenlerden yola çıkarak Allah'a vardırır.[34] Bu, Barnabas'taki muhakemenin hareketle ilgili yarısıdır ve Orta Çağ'ın her rafında duruyordu. Bulutlar ise orada yoktur. Comestor, Hz. İbrahim'e put satan bir baba da vermez; yalnızca Keldanilerin ateşiyle ilgili haham hikâyesini anlatır. İki kitap da sünneti Hz. Âdem'e değil, Hz. İbrahim'e bağlar. İkisinde de Şam yalnızca haritadaki bir yerdir: Hz. İbrahim'in yolu üzerindeki bir şehir ve Cursor Mundi'de, Pavlus'un yeniden görmeye başladığı yer.[35]
Melekler de aynı şeyi söyler. Orta Çağ Batı'sında, Barnabas'ın Rafael ile Uriel'e verdiği iki vazife de tek bir başmeleğe, Mikâil'e aittir. Legenda aurea'da azizlerin ruhlarını alıp cennete götüren Mikâil'dir; ölülerin de bu başmeleğin sesiyle dirileceği söylenir.[36] Cursor Mundi'de Mesih, annesinin ruhunu muhafaza etsin diye Mikâil'e teslim eder. Rafael ise göründüğü yerde, Tobit hikâyesinde bir şeytanı bağlar; ruh almaz. Demek ki Barnabas'taki taksim, yani ölüler için Rafael ve hüküm için Uriel, Orta Çağ Batı'sının taksimi değildir. Hanok'un ve Sibylla'nın taksimidir; İslam geleneğiyle de uyuşur ve bu sayfanın Rafael'i iki taraf için de delil saymamasının sebebi budur.
Böylece kontrol kitapları delilleri ikiye ayırır; ayrım da bu sitenin baştan beri çizdiği çizgiden geçer. İfade dış katmana, yani nüshaya ve tercümeye aittir ve bir Orta Çağ yazarı ona kendi başına ulaşır. Sahneler ise omurgaya aittir. Hakikaten Orta Çağ'da yazılmış kitaplar hikâyenin aynı kısmını anlattıkları yerde, Barnabas'ın eski benzerlerinin neredeyse hiçbiri olmadan anlatırlar. Hiçbiri Hz. İbrahim'in güneşini bulutların arkasına saklamaz.
Bütün kitap, dört tabloda
Yukarıdaki örnekler, ifadenin cümle cümle mukayesesinden çıktı. Aşağıdaki tablolar ise kitabın tamamını, 222 bölümün hepsini ayrıntı ayrıntı kapsıyor. Benzeri bulunabilecek her ayrıntı iki tür kitapla karşılaştırıldı: el yazmasından sonra ortaya çıkanlar ve bir yazarın 1600'den önce ulaşabileceği kitaplar. Bu taramadan otuz altı ayrıntı çıktı ve her birine iki soru soruldu. 1600'den önce yaşamış bir yazar bu ayrıntıyı başka herhangi bir kitapta bulabilir miydi? Bu benzerliği tesadüfle izah etmek ne kadar zordur?
Cevaplar dört kısa tablodadır ve her tablonun başlığı, satırlarının ortak yanını söyler. Tablolar, izahı en zor olan örneklerden en kolay olanlara doğru sıralanmıştır.
Noktalar. Tek bir işaret kullanılır ve her yerde aynı manaya gelir: dolu nokta ne kadar çoksa, benzerliği tesadüfle izah etmek o kadar zordur.
●●●●○ zor · ●●●○○ oldukça zor · ●●○○○ kolay
Bir satıra noktalarını üç şey kazandırır: yalnızca fikir değil, ifade de yakın olmalıdır; bir vaizin bunu kendi başına düşünmesi beklenmemelidir; hikâye de pek çok kez bu ayrıntı olmadan anlatılmış olmalıdır. En önemlisi sonuncusudur, çünkü bu hikâyelerin bazıları iki bin yıldır, üç dinde anlatılır. On anlatım okunmuş ve hiçbirinde o ayrıntı çıkmamışsa, bu kolayca akla gelen bir ayrıntı değildir. Hiçbir satırda beş nokta yoktur, çünkü beş nokta aynı cümlenin kelimesi kelimesine bulunması demek olurdu.
Bir satır nasıl okunur? Bulutları ele alalım: Barnabas'ta Hz. İbrahim gençliğinde güneşin Allah olamayacağına karar verir, çünkü bulutlar onu örter. Bu sebep başka tek bir kitapta, İbrahim'in Vahyi'nde bulundu; Batı Avrupa'da ise bu kitabı 1863'ten önce kimse okuyamazdı. Aynı hikâyenin on anlatımı daha okundu ve hiçbirinde bulutlar güneşi örtmüyor. Bu yüzden satır dört nokta alır: tesadüfle izahı zordur.
Tablo 1. Sonradan bulunan tek bir kitapta var, başka hiçbir yerde yok
Açık kalan örnekler bunlardır. İlk ikisi bütün birer sahnedir ve yukarıda etraflıca tartıldı; sonraki üçü daha küçüktür: bir isim, bir cümle ve bir yazar.[41][42][46]
| Barnabas'ta | Aynı ayrıntıyı taşıyan tek kitap ve Batı Avrupa'nın onu ilk okuyabildiği tarih | Tesadüfle izahı ne kadar zor?nokta arttıkça zorlaşır |
|---|---|---|
| Kendisine taç teklif edilen Hz. İsa Şam'a çekilir ve öğrencileri orada etrafında toplanır (138–143. bölümler) | Şam Belgesi: bir öğretmen ve cemaati Yahuda'dan çıkıp Şam'a gider. İlk kez 1910'da basıldı. | ●●●●○ Zor. On iki anlatım okundu; hiçbirinde bu olay yok. Arapça kitaplar Hz. İsa'yı Şam'la birlikte anar, ama başka olaylarda. |
| Bulutlar güneşi örter, öyleyse güneş Allah olamaz (29. bölüm) | İbrahim'in Vahyi. İlk kez 1863'te basıldı. | ●●●●○ Zor. On anlatım okundu; hiçbirinde bulutlar güneşi örtmüyor. |
| Ferisi adı "Allah'ı arayan" demektir (144–145. bölümler) | Ölü Deniz mağaralarından çıkan Cemaat Kuralı: mensupları Allah'ı arayacak ve öbürlerinden ayrı duracaktır. İlk kez 1951'de yayımlandı. | ●●●●○ Zor. Ferisileri anlatan yedi eski metin okundu. Adı açıklayan dördünün hepsi ayrılmışlar der; hiçbiri arayanlar demez. |
| "Güzel sözler arayanlar" Allah'ı aramaz; bu söz Ferisilere söylenir (145. bölüm) | Şam Belgesi, hasımlarının hoşa giden şeyleri aradığını söyler; tomarlar da genellikle Ferisiler olduğu kabul edilen rakip bir zümreye hoşa giden şeyleri arayanlar der. İlk kez 1910'da basıldı. | ●●●●○ Zor. Yedi metnin hiçbirinde yok. İhtiyat kaydı: İşaya'da bize hoşa giden şeyler söyleyin denir; yani bir vaizin elinde bir çekirdek vardı. |
| Danyal "İsrail krallarının ve tiranlarının tarihini" anlatır (160. bölüm) | 4. Mağara'dan çıkan ve Danyal'ın İsrail tarihini anlattığı bir tomar. 1952'de bulundu, tamamı 1996'da yayımlandı. | ●●●●○ Zor. Danyal'ın kitaplarından söz eden sekiz metin okundu; hiçbiri onu kralların tarihçisi yapmaz. İhtiyat kaydı: bir isim karışıklığı olabilir. |
Daha zayıf dört örnek. Her biri bir ifadeden ya da bir isimden ibarettir ve bir yazar bunlara kendi başına da varabilirdi; bu yüzden iki taraf için de delil sayılmazlar.
| Barnabas'ta | Aynı ayrıntıyı taşıyan tek kitap | Tesadüfle izahı ne kadar zor?nokta arttıkça zorlaşır |
|---|---|---|
| "gerçeğin meleği" (160. bölüm) | Cemaat Kuralı: O'nun gerçeğinin meleği. 1951. | ●●○○○ Kolay. Yuhanna İncili'nde gerçeğin Ruhu vardır. |
| Ammonilere "Belial oğulları" denmesi (160. bölüm) | Savaş Tomarı: Belial'in ordusunda Ammon oğulları da vardır. 1954. | ●●○○○ Kolay. Belial oğulları ifadesi Latince Kitab-ı Mukaddes'te sık geçer. |
| Obadya başkalarına dua etmeyi öğretir (186. bölüm) | 4. Mağara'dan çıkan, Obadya'nın Övgüsü başlıklı bir mezmur. 1986'da yayımlandı. | ●●○○○ Kolay. Yalnızca isim ve konu ortaktır. |
| Nasara, tövbeye gelenlere verilen addır (193. bölüm) | Şam Belgesi: mensupları İsrail'in tövbekârlarıdır. 1910. | ●●○○○ Kolay. Ortak olan yalnızca tövbeden alınmış bir isim fikridir. |
Tablo 2. Başka bir kitapta daha var, ama o kitaba ulaşmak zordu
Bunlar için 1600'den önce bir yol vardı, ama dar bir yoldu. Matbaadan önce, bir kitaptan faydalanmak isteyen okurun o kitabın bir nüshasını elinde tutması gerekirdi. Bu yüzden bir yazarın Arapça ya da İbranice bilmiş olabileceğini söylemek yetmez: kitabın kendisine de ihtiyacı vardı. Oysa bu kitaplar Doğu'nun kütüphanelerindeydi ve bazıları orada bile nadirdi. Hikâye ise başkadır, çünkü vaazlarda anlatılan bir hikâye ağızdan ağıza dolaşabilir; böyle hikâyeler Tablo 4'te toplanmıştır.[43]
| Barnabas'ta | Sonradan bulunan kitap | 1600'den önce bulunduğu öbür yer ve ona kimin ulaşabildiği | Tesadüfle izahı ne kadar zor?nokta arttıkça zorlaşır |
|---|---|---|---|
| Musa'nın gerçek kitabı: Musa'nın ve Yuşa'nın eliyle yazılmıştır ve başkâhin bir yazıcının onu sonuna kadar okumasına izin vermez (190. bölüm) | Şam Belgesi: Yuşa'nın ölümünden beri açılmamış, mühürlü bir Yasa kitabı (1910). Musa'nın Vasiyeti: Musa kitaplarını Yuşa'ya teslim eder (1861). | Arapça bir rivayet: bir baba kitaplarını mühürler ve oğluna onları açmayı yasaklar. Yalnızca Arapça el yazmasında bulunur ve içinde Yuşa yoktur. | ●●●●○ Zor. Gizli kitaplarla ilgili on anlatım okundu; hiçbirinde gizli kitap Yuşa'ya bağlanmaz. İhtiyat kaydı: Kitab-ı Mukaddes'te Yuşa Yasa kitabına yazar; Talmud da kitabın son ayetlerini ona yazdırır. |
| Hz. İbrahim, karısını alan Firavun için dua eder (63. bölüm) | Tekvin Apokrifonu: onun için dua ettim ve yaşadı (1956'da yayımlandı). | Onuncu yüzyıldan Arapça bir derleme olan el-Kâfî. Yalnızca Arapça el yazmasında. | ●●●○○ Oldukça zor. Dokuz anlatım okundu; birinde dua var. İhtiyat kaydı: Tekvin 20'de Hz. İbrahim, Sâre'yi alan başka bir kral için dua eder. |
| Davud ona rab der, öyleyse Mesih Davud'un oğlu değildir (43. bölüm) | Barnabas Mektubu: Davud ona Rab der, Oğul demez (1645'te basıldı). | İtalya'da on beş kadar Yunanca el yazması. Roma'da Yunanca okuyan biri ona ulaşabilirdi. | ●●●○○ Oldukça zor. İhtiyat kaydı: soruyu Matta 22'de Hz. İsa sorar. İki kitabın ortak yanı cevaptır: onun oğlu değildir. |
| Musa'nın gerçek kitabında Allah et yemez (190. bölüm) | Klemens'e atfedilen Vaazlar: Allah kurbanlardan hoşnut değildir ve Yasa'yı Musa değil, bir başkası yazmıştır (1672'de basıldı). | İki Yunanca el yazması; Tevrat üzerine yazan Arap yazarlar. | ●●●○○ Oldukça zor. İhtiyat kaydı: Mezmur 50 zaten boğaların etini yer miyim diye sorar. Ortak olan, Yasa'nın bu noktada değiştirildiği fikridir. |
| İlya'nın küçük kitabı: ayrı dur, az ye, korku içinde dua et (145. bölüm) | Kıptice İlya'nın Vahyi; oruç ve dua öğretisiyle açılır (1899). | Yalnızca kitabın adı, eski kitap listelerinde. | ●●●○○ Oldukça zor. İhtiyat kaydı: Karmelit tarikatı İlya'yı, yazılı kuralı olan bir kardeşliğin kurucusu olarak anlatırdı. |
| Eyüp yedi yıl acı çeker ve bedeninden kurtlar çıkar (99. bölüm) | Eyüp'ün Vasiyeti (1833). | Arapça peygamber kıssaları. | ●●○○○ Kolay. |
| Melek Hz. İbrahim'e adını söyler; Hz. İbrahim yıkanır ve yere kapanıp dua eder (29. bölüm) | İbrahim'in Vahyi (1863). | On altıncı yüzyılda İstanbul'da basılan İbranice İbrahim Kıssası. | ●●○○○ Kolay. |
Tablo 3. Ulaşması kolay bir kitapta da var
Bunların yolu açık olduğu için hükme tesir etmezler; listeye yalnızca sayım eksik kalmasın diye alınmışlardır.[44]
| Barnabas'ta | Sonradan bulunan kitap | Kolay yol |
|---|---|---|
| Şeytan Havva'ya "güzel bir melek gibi" görünür (40. bölüm) | Musa'nın Vahyi (1866). | Pavlus, Şeytan'ın nur meleği kılığına girdiğini söyler. Eski İngilizce bir manzumede ve 1565 tarihli İngilizce bir oyunda bu sahne vardır. |
| Allah her insana "zabıt kâtibi olarak" iki melek verir; biri iyilikleri, öbürü kötülükleri yazar (121. bölüm) | Tsefanya'nın Vahyi; İbrahim'in Vasiyeti (1880'ler; 1892). | Kur'an. 1143'ten beri Latincesi vardır; 1543'ten beri de basılıdır. |
| Kurban, "babamız İbrahim'in oğluna bahşedilen hayata bir şahitlik" olarak başlamıştır (67. bölüm) | Jübileler Kitabı: Hz. İbrahim o yolculuğun hatırasına her yıl bir bayram tutar (1840'lar). | Kur'an, büyük bir kurbanla fidye verilip kurtarılan oğlu anlatır; Müslümanlar da onun hatırasına her yıl bayram yapar. |
| Allah'ın sırları yalnızca bir kişiye açık olacaktır (163. bölüm) | Habakkuk Şerhi: Allah, peygamberlerin bütün sırlarını Öğretmen'e bildirmiştir (1950). | Kur'an: Allah gaybını seçtiği bir elçiden başkasına göstermez. |
| Müneccimleri uykularında çocuğun kendisi uyarır (7. bölüm) | Süryanice Müneccimlerin Vahyi: yıldız, nurdan küçük bir varlık şeklini alır ve onlarla konuşur (1850'de basıldı). | Legenda aurea: yıldız çok güzel bir çocuk şeklindeydi ve krallarla konuştu. |
| Elişa'nın hizmetçisi Gehazi, sahte Ferisiler için ibret olarak gösterilir (185. bölüm) | Şam Belgesi, Gehazi'yi Şam'da ahde girip sonra dönenlerin yanına koyar (1910). | Gehazi'nin hikâyesini Kitab-ı Mukaddes anlatır (2. Krallar 5); Orta Çağ hocaları da onu, kutsal şeyleri satan din adamının örneği olarak kullanırdı. |
Tablo 4. Sonradan bulunan hiçbir kitapta yok
Bu satırlar başka türdendir: sonradan bulunan hiçbir kitapta yokturlar. Durdukları yer başka kitaplardır ve bunların çoğu Orta Çağ'dan kalma, nadir bulunan Arapça ya da Türkçe vaaz ve hikâye kitaplarıdır. Metnin kaç yaşında olduğu hakkında hiçbir şey söylemedikleri için iki taraf için de delil sayılmazlar. Bu tabloda nokta yoktur; son sütun yalnızca iki anlatımın birbirine ne kadar benzediğini söyler.[45]
| Barnabas'ta | Aynı hikâyenin anlatıldığı yer | Ne kadar benziyor? |
|---|---|---|
| Nefis kendisinin Allah olduğunu söyler; onu cehennem değil, açlık yola getirir (106. bölüm) | Eşrefoğlu Rûmî, 1448 tarihli bir Osmanlı kitabında. | Aynı hikâye. |
| Süleyman'ın bütün yaratıklara hazırladığı ziyafeti bir balık yer (74. bölüm) | Kuşeyrî (11. yüzyıl) ve Safûrî (15. yüzyıl). | Aynı hikâye. |
| Şeytan'ın tükürüğü, göbek ve köpek (35. ve 39. bölümler) | Safûrî (15. yüzyıl). | Aynı hikâye. Atlar yalnızca Barnabas'ta vardır. |
| Deve ayaklı yılan; Şeytan cennete onun karnında girer (40. bölüm) | Taberî, Vehb b. Münebbih'ten. | Aynı ayrıntılar, neredeyse kelimesi kelimesine. |
| İlya dağlara kaçar ve yedi yıl zulme dayanır; ot ve yabani meyve yer (23. ve 138. bölümler) | Sa'lebî'nin Kur'an tefsiri. | Aynı ayrıntılar. |
| Yuhanna, Hirodes'in ailesine balık satar (131. bölüm) | Nasıralıların İncili'nden nakleden, 14. yüzyıla ait Latince bir el yazması. | Kısmen. Orada alıcılar başkâhinlerdir. |
| Yakalanan adam İsa olmadığını söyler (217. bölüm); önsöz, pek çok kişinin aldatılıp başka bir akide yaydığını bildirir | Kadı Abdülcebbâr (995): yakalanan adam, Mesih olduğunu söylediğini inkâr eder. Ona göre bir zamanlar seksen İncil vardı. | Kısmen. |
| Hz. Âdem başparmak tırnaklarındaki yazıyı öper ve gözlerine sürer (39. bölüm) | Arapça kitaplarda kaydedilen bir âdet: Peygamber'in adı anıldığında başparmakları öpüp gözlere sürmek. | Kısmen. Hareket aynıdır; Hz. Âdem hikâyesi ise bulunamadı. |
| Hz. Âdem'in "Vallahi seni keseceğim!" yemini; sünnetle yerine getirilir (23. bölüm) | Sâre ile Hâcer'in hikâyesi. | Yalnızca fikir. |
| Hz. İsa'dan sonra üç fırka (222. bölüm) | İbn Abbas'tan gelen bir rivayet. | Yalnızca fikir. Üç fırka birbirinden farklıdır. |
| İki adam bir efendiye hizmet eder: biri işi seyreder, öbürü yapar (174. bölüm) | Hezekiel Apokrifonu; Talmud. | Yalnızca fikir. |
| Her nefes için şükür (110. bölüm) | Bereşit Rabba; Sa'dî. | Yalnızca fikir. |
| Nuh'la birlikte seksen üç kişi kurtulur; yasak yiyecek elma ve buğdaydır (115. ve 40. bölümler) | Arapça peygamber kıssaları: gemide seksen kişi vardır; yasak ağaç buğdaydır. | Kısmen. |
| Zina ederken yakalanan kadın: yere çizilen ayna (201. bölüm) | 989 tarihli Ermenice bir İncil. | Kısmen. Orada suçlayanlar günahlarını taşların üzerinde görür. |
Dört tablonun toplamı
Toplam otuz altı ayrıntıdır. Beşi sonradan bulunan tek bir kitapta geçer, başka hiçbir yerde geçmez ve bu benzerliği tesadüfle izah etmek zordur: yukarıda tartılan iki sahne ile daha küçük üç ayrıntı. Dördü daha zayıftır; yedisi için dar, altısı için kolay bir yol vardı. Kalan on dördünün benzerleri başka türdendir ve testin parçası değildir. Bunların hiçbiri kitabın kadim olduğunun tam ispatı değildir. Fakat üstteki satırlar bunun kuvvetli bir işaretidir; liste de, en zoru başta olmak üzere, kitabın bir İtalyan'ın masasında yazıldığı fikrinin nerelerde izaha muhtaç olduğunu gösterir.
Beş örneğe yakından bakış
İki türlü arayış. Barnabas'ta Hz. İsa Ferisilere, adlarının "Allah'ı arayan" demek olduğunu söyler; bu ad ilk önce, Allah'a kulluk için dünyadan ayrılanlarla alay etmek için verilmiştir. Ardından onlara İlya'nın küçük kitabından okur: "Güzel sözler arayanlar, başka değil, yalnızca günahlarımızı reddeden Allah'ı aramazlar." Orta Çağ ise bu adı başka türlü izah ediyordu: Jerome, Isidorus, Laonlu Anselmus ve Suda, hepsi ayrılmışlar der. Tomarlar aynı iki arayışı yan yana koyar: kendi mensupları Allah'ı arar, hasımları ise hoşa giden şeyleri. Burada üç ihtiyat kaydı var. Tomarlar hiçbir yerde Ferisi kelimesinin Allah'ı arayan demek olduğunu söylemez. Keşişler de zaten böyle konuşuyordu: Benedictus'un Kuralı, manastıra yeni gelen kişinin Allah'ı gerçekten arayıp aramadığına bakılmasını ister. Ezra 6:21 de Rabbi aramak için kendilerini ayırmış olanlardan söz eder. Başka hiçbir kitapta bulunamayan şey, Ferisilere yöneltilmiş bu cümle ile hemen yanında verilen ad açıklamasıdır.
Kralların tarihçisi Danyal. Barnabas'ta Ahab ile Mikaya'nın hikâyesi Danyal'a dayandırılarak anlatılır: "Peygamber Danyal, İsrail krallarının ve tiranlarının tarihini anlatırken şöyle yazar". Oysa Kitab-ı Mukaddes'teki Danyal böyle bir tarih yazmaz; Talmud da Krallar kitabını Yeremya'ya verir. Danyal adını taşıyan Arapça kitaplar ile Orta Çağ kitapları ise gelecekten haber verir. 4. Mağara'dan çıkan bir tomarda Danyal İsrail'in tarihini, kâhinlerin ve kralların listeleriyle birlikte anlatır. Ne var ki sayfanın başındaki kaideye göre isim, mütercimin elinin uzanabildiği bir şeydir; bu yüzden bu örnek dış katmana aittir.
Musa'nın gizli kitabı. Üç metin, yani Barnabas, Şam Belgesi ve Musa'nın Vasiyeti, aynı çerçeveyi paylaşır: herkesin elindekinden ayrı, Yuşa'ya bağlanan ve uzun süre kapalı kalmış gerçek bir kitap. Arapça rivayetlerde bu çerçevenin bir kısmı vardır. Birinde bir baba kitaplarını mühürler ve oğluna onları açmayı yasaklar. Üzeyir kıssasında gerçek Tevrat, bir bağa gömülmüş küpün içinden çıkarılır. Bir başka rivayette de Musa'nın Tevrat'ı ahir zamana kadar bir mağarada saklanır. Fakat hiçbirinde Yuşa'nın adı geçmez. Bu bağ yalnızca iki kadim metinde vardır; kitabın içinde ne yazdığını ise yalnızca Barnabas söyler.
Bir bölüm, iki ayrı tablo. 40. bölümde yılanın "deve gibi ayakları" vardır ve Şeytan ona "ben karnına gireceğim" der. İki ayrıntı da neredeyse kelimesi kelimesine Taberî'dedir; bu yüzden Tablo 4'te dururlar. Aynı bölümde Şeytan Havva'ya "güzel bir melek gibi" görünür. İlk kez 1866'da basılan Yunanca bir kitapta bu ayrıntı vardır; fakat Eski İngilizce bir manzumede ve İngilizce bir oyunda da vardır, çekirdeği de Pavlus'tadır. Bu yüzden onun yeri Tablo 3'tür.
Doğu'dan üç kıssa. Kendisine Allah diyen ve açlıkla yola gelen nefis, Süleyman'ın ziyafetini yiyen balık ve insana göbeğini bırakan tükürük: üçü de on birinci ile on beşinci yüzyıllar arasında yazılmış Arapça ya da Osmanlıca kitaplarda durur. Latince ya da İtalyanca bir anlatımları bulunamadı. Bu kıssalar, metnin o kitapların okunduğu yerlerde anlatılan hikâyeleri bildiğini gösterir; kaç yaşında olduğunu ise göstermez.
Tabloların sınırları
Satırların çoğunda İtalyanca ifade Ragg neşrinden, tomar pasajları da yayımlanmış metinlerden kontrol edildi. Arapça ve Osmanlıca kaynakların çoğu ise ilgili cümleyi nakleden sayfalardan okundu; basılı kitaplardan kontrol edilmeleri henüz bekliyor. Ulaşmak zordu hükmü bir varsayıma dayanır: bu Doğu kitaplarının 1600'den önce İtalyan kütüphanelerinde bulunmadığı varsayımına. Kütüphane katalogları tek tek taranmış değildir. Hiçbirinde yok sözü de yalnızca okunan anlatımların hiçbirinde bulunmadığı manasına gelir.
Bütün bunlardan ne çıkıyor?
Barnabas İncili'ndeki hiçbir şey, Batı Avrupa'ya ancak 1709'dan sonra ulaşmış bir bilgiyi gerektirmiyor. İlk netice budur ve yerinde duruyor.
İkinci netice, alışılmış tartışmanın hiç varamadığı yerdedir, çünkü o tartışma ilk soruda durur. Orta Çağ'ın ötesine işaret edebilecek dokuz örnekten ikisi açık kalıyor: Hz. İbrahim'in güneşini örten bulutlar ve Şam'a çekiliş. İkisinde de aynı ayrıntıyı taşıyan tek kitap, Batılı bir okurun ulaşamayacağı bir yerdeydi. Biri yalnızca Eski Slavca olarak günümüze ulaşmış ve ilk kez 1863'te basılmıştır; öbürü İbranice olarak, Kahire'deki iki nüshayla yaşamış ve ilk kez 1910'da basılmıştır. İki örneğin yolu kadim kitaplardan geçiyor: meleklerin adları için Kitab-ı Mukaddes'in Latince kitapları, Uriel için ikinci ya da üçüncü yüzyılın Sibylla'sı. Bu kitaplar Orta Çağ'da okunuyordu ya da on altıncı yüzyılda basılmıştı; bu yüzden ayrıntının eski olduğunu gösterirler, metni ise tarihlemezler. Dört örnek iki taraf için de delil sayılmıyor: Rafael'in vazifesi, sancısız doğum ve dört İncil'le ortak cümlelerdeki iki okuma grubu. Bir örnek ise ters yönde işliyor: cehennemin planının geç Orta Çağ'dan eski bir kökü yoktur ve burada Orta Çağ'a ait sayılmıştır.
Tablolar, açık kalan bu iki örneğin yanına aynı türden üç küçük ayrıntı ekliyor: Ferisi adının manası, güzel sözlerle ilgili cümle ve İsrail krallarının tarihçisi olarak Danyal. Sonuncusu bir isimdir; isim de mütercimin elinin uzanabildiği bir şey olduğundan dış katmana aittir. Geri kalan otuz bir ayrıntı ya iki taraf için de delil sayılmıyor ya da dar veya kolay, başka bir yoldan gelmiş olabilir.
Sınırları da gözden kaçırmamak gerekir. Bunların hiçbiri, Barnabas adını taşıyan eski İncil'in İtalyanca metnin içinde yaşadığını ispatlamaz. Bir zamanlar bir unvanın durmuş olabileceği yerde Hz. Peygamber'in adının geçmesi, 16. bölümdeki banka, 54. ve 214. bölümlerdeki paralar, bu sitenin baştan beri söylediği şey olmaya devam ediyor: metnin İtalyancaya gelene kadar geçtiği ellerin izleri. Metin İslam geleneğiyle muhteva bakımından uyuştuğunda, meleklerin vazifelerinde olduğu gibi, bu site öbür yönü de açık tutar: sonraki bir geleneğin teyit edebileceği daha eski bir muhteva. Böyle bir örneği iki taraf için de delil saymaz. Bu yönün açık kalmasının sebebi, metnin Kur'an'dan ayrıldığı noktalardır: göklerin sayısı ve Mesih unvanı.
Burada gösterilen şey daha dardır; itiraz edilmesi de bu yüzden daha zordur. Elimizdeki metin, bilmemesi gereken bir kitapla aynı sahneyi paylaştığı her yerde, çoğu zaman bu benzerliği izah eden daha eski bir kitap vardır ve bu kitapların çoğu kadimdir. Birçoğu Orta Çağ'da da okunduğu için benzerliği izah ederler, ama metni tarihlemezler; işaret ettikleri şey omurgadır. Kontrol kitapları ise çizginin öbür tarafını gösterir. Orta Çağ'da yazılmış bir İsa'nın Hayatı, dört İncil'le ortak cümlelerdeki ifadenin bir kısmına kendi başına ulaşır; fakat sancısız doğum dışında, test edilen Orta Çağ kitaplarının hiçbirinde bu sahneler yoktur ve hiçbiri Hz. İbrahim'in güneşini bulutların arkasına saklamaz. Tarihsel Bir Hipotez sayfasının anlattığı ayrım da budur: üstte on altıncı yüzyıldan kalma bir yüzey, altta o sayfanın sözüyle "çok eski bir geleneği koruyor olabilir" denen bir anlatı omurgası. Dokuz örnekten sekizi bu ayrıma göre dizilir; istisna, planı Orta Çağ'a ait olan cehennemdir. Uyum okumalarına gelince: Geç Dönem Sahteciliği mi? sayfası onları, geç bir sahtecilik lehine metnin içinden getirilen az sayıdaki delil arasında sayar. Fakat bu okumalar yalnızca dört İncil'le ortak cümlelerdeki ifadeyi tarihler, altındaki hiçbir şeyi tarihlemez: onu İtalyanca uyumları izler, öbür altısı da bir Orta Çağ yazarının elinde bulunmayan hiçbir kaynağı gerektirmez.
Sitenin öbür delillerinin yanında buradaki test, başta ne idiyse yine odur: asıl delil değil, yan delil. Fakat bu, sahtecilik teorisinin hiç zorlanmadan geçmesi gereken bir imtihandı ve geçemedi. Davanın Bugünkü Hâli bu neticeyi eski kilise listesinin, mezarın ve kitabın kendi öğretisinin yanına koyar.
Sonraki Adım
Buradan nereye?
Burada, daha eski bir izah bulunan her yerde o izahın kaç yaşında olduğu soruldu. Sıradaki sayfa soruyu tersinden sorar: İtalyanca metnin kelimesi kelimesine uyuştuğu bütün kitapları alır, her birinin yanına tarihini yazar ve hepsini iki rafa dizer. Öbür yol arşive döner.
Notlar
[1] El yazmasının elden ele geçişi (1709'da Amsterdam'da Toland; 1713'te Cramer'in Prens Eugene'e ithafı; 1736'dan sonra Avusturya imparatorluk koleksiyonları): anasayfada Barnabas İncili'ni İnkâr Çabaları başlığı ve Tarihsel Bir Hipotez sayfası.
[2] Keşif tarihleri: Petrus İncili, Ahmim, 1886–87 kışı (1892'de yayımlandı); Kahire'deki sinagog deposu (Geniza), 1896 (Şam Belgesi'ni 1910'da Solomon Schechter yayımladı); Hanok Kitabı'nı (1 Hanok) 1773'te James Bruce Etiyopya'dan getirdi, 1821'de Richard Laurence İngilizceye tercüme etti; Ölü Deniz Tomarları 1947'den itibaren, Şam Belgesi'nin 4. Mağara'dan çıkan parçaları 1952'de. Genizadaki iki nüsha (Cambridge Üniversitesi Kütüphanesi, T-S 10K6 ve T-S 16.311) onuncu ve on ikinci yüzyıl dolaylarına tarihlenir.
[3] Barnabas İncili, 16., 54., 82. ve 217. bölümler. Buradaki bütün Barnabas alıntıları bu sitedeki Türkçe metindendir; metnin dayandığı İngilizce tercüme: Lonsdale ve Laura Ragg, The Gospel of Barnabas (Oxford, 1907).
[4] Tarihsel Bir Hipotez sayfası, "Tarihsel Bir Hipotez" bölümü.
[5] Barnabas İncili, 138., 139. ve 143. bölümler.
[6] Barnabas İncili, 221. bölüm.
[7] Rodney Blackhirst, "The Exile of Jesus to Damascus in the Medieval Gospel of Barnabas", Journal of Higher Criticism 8/1 (2001), s. 1–17; ayrıca bkz. aynı yazar, "Barnabas and the Gospels: Was There an Early Gospel of Barnabas?", Journal of Higher Criticism 7/1 (2000), s. 1–22.
[8] Şam Belgesi (CD) VI, 4–6 ve 19; VII, 14–19; VIII, 21; Habakkuk Şerhi (1QpHab) XI, 4–8. Pasajlar Encyclopaedia Judaica'nın "Damascus, Book of Covenant of" ve "Teacher of Righteousness" maddelerindeki İngilizceden aktarılmıştır; tam tercümesi: Geza Vermes, The Complete Dead Sea Scrolls in English (Penguin, 1997 ve sonraki baskılar). "Şam"ın iki ayrı okunuşu için aynı Encyclopaedia Judaica maddesine ve Philip R. Davies, "Damascus Rule (CD)", Anchor Bible Dictionary (1992) maddesine bkz.
[9] "The Gospel of Barnabas", La Trobe Üniversitesi podcast yayını, Rod Blackhirst'le mülakat (2011), yazılı dökümü.
[10] Recognitiones (Klemens'e atfedilir) 1.70–71, İngilizceye çev. Thomas Smith, Ante-Nicene Fathers, cilt 8; Elçilerin İşleri 9:1–2, 10, 19.
[11] Decretum Gelasianum, reddedilen kitaplar listesi; Latince metni ve tercümesi bu sitenin Decretum Gelasianum sayfasındadır.
[12] Tatianus'un Diatessaron'u ve İncil uyumu geleneği: William L. Petersen, Tatian's Diatessaron: Its Creation, Dissemination, Significance, and History in Scholarship (Leiden: Brill, 1994); ayrıca Geç Dönem Sahteciliği mi? sayfasının İncil uyumu bölümündeki künyeler.
[13] Jan Joosten, "The Gospel of Barnabas and the Diatessaron", Harvard Theological Review 95/1 (2002), s. 73–96; okumalar için özellikle s. 87–92. Tanıklar: Liège Diatessaron'u (yay. G. J. Meijer, 1835); Eski Süryanice İnciller: Cureton nüshası (yay. W. Cureton, 1858) ve Sina nüshası (1892'de bulundu); Farsça uyum (yay. G. Messina, 1951).
[14] Arapça Diatessaron 3:12, İngilizceye çev. Hope W. Hogg, Ante-Nicene Fathers, cilt 9 (Arapça metni yay. A. Ciasca, Roma, 1888).
[15] August den Hollander ve Ulrich Schmid, "The Gospel of Barnabas, the Diatessaron, and Method", Vigiliae Christianae 61/1 (2007), s. 1–20; Daniel Plooij, A Primitive Text of the Diatessaron (Leiden, 1923); James W. Barker, "Reinscribing the Old Latin Diatessaron", Early Christianity 15/3 (2024), s. 283–298.
[16] Codex Fuldensis (Fulda, Hochschul- und Landesbibliothek, Bonifatianus 1): Capua piskoposu Victor için 541–546'da yazılmış Latince bir İncil uyumu. İfadesinin Vulgata'yı izlemesi üzerine: Nicholas J. Zola, "Victor's Preface in Codex Fuldensis and the Search for an 'Old Latin' Diatessaron", Early Christianity 15/3 (2024), s. 347–371.
[17] Barnabas İncili, 220. bölüm; dört melek 209., 215. ve 219. bölümlerde de geçer.
[18] Hanok Kitabı (1 Hanok) 9:1 ve 20:3, İngilizceye çev. R. H. Charles (1917); krş. 22:3–7.
[19] Petrus'un Vahyi 4 (Habeşçe), İngilizceye çev. M. R. James, The Apocryphal New Testament (Oxford, 1924).
[20] Latince Kitab-ı Mukaddes'te Daniel 8:16 ve 10:13, Tobit 12:15 ve Dördüncü Ezra 4:1; Sevillalı Isidorus, Etymologiae VII.5; on altıncı yüzyılda basılmış dua kitaplarında yatmadan önce okunan dua (Keriat Şema al ha-mitta); 1516'dan itibaren Palermo'da yedi başmeleğe hürmet geleneği.
[21] Sibylla Kehanetleri 2.227–237 (Yunanca metin ilk kez 1545'te Basel'de basıldı).
[22] Barnabas İncili, 26. bölüm.
[23] Barnabas İncili, 29. bölüm.
[24] İbrahim'in Vahyi 7:8, İngilizceye çev. G. H. Box (Londra, 1918); Slavca metni ilk kez 1863'te N. Tikhonravov bastı.
[25] İbrahim'in Vahyi 1–2; Bereşit Rabba 38:13; Raymundus Martini, Pugio fidei (1278; Paris'te 1651'de basıldı).
[26] Süleyman'ın Kasideleri 19:8–9 (yay. J. Rendel Harris, 1909); Sözde Matta İncili 13, Jan Gijsel ile Rita Beyers'in tarihlemesine göre 600–625 dolayları; Yakub'un İlk İncili 19; Jerome, Helvidius'a Karşı 8 (ipsa et mater et obstetrix fuit); Barnabas İncili, 3. bölüm.
[27] Tomas İncili, 53. söz; Barnabas İncili, 22. ve 23. bölümler.
[28] Tomas İncili, 57. söz; Matta 13:28–29 (Vulgata); Joosten (2002), s. 83; Barnabas İncili, 132. bölüm.
[29] Barnabas İncili, 59. ve 135. bölümler; Petrus'un Vahyi (Ahmim, 1886); Visio Pauli, uzun Latince metin, 31–44. bölümler; Büyük Gregorius, Moralia in Iob XXXI.45: burada kibir yedi ana günahın köküdür ve yedisi övünme, haset, öfke, keder, cimrilik, oburluk ve şehvet diye sayılır ("vain glory, envy, anger, melancholy, avarice, gluttony, lust"; Oxford tercümesi, 1844–50); Dante, Purgatorio X–XXVII; Taddeo di Bartolo, Son Hüküm ve Cehennem, San Gimignano'daki Collegiata kilisesi: kimine göre 1393, kimine göre 1410–1420 dolayları; bölmelerin üzerinde kibir, haset, oburluk, şehvet ve cimrilik yazılıdır, en alttaki iki yazı bugün okunmuyor ("Taddeo's Collegiata Hell", American University); Compost et kalendrier des bergiers (Paris: Guy Marchant, 18 Nisan 1493; cehennem azapları risalesini taşıyan genişletilmiş baskı budur, ilk baskı 2 Mayıs 1491); Kur'an 15:44 ve Taberî'nin Câmiu'l-beyân'da bu ayete yazdığı tefsir (Hz. Ali: cehennemin kapıları yedidir, biri öbürünün üstündedir; Katâde: amellerine göre konaklar).
[30] Petrus İncili 1–3; Şehit Iustinus, Birinci Savunma 35; Barnabas İncili, 217. bölüm; Luka 23:6–12.
[31] Peygamberlerin Hayatları (Haggay, Hoşea, Obadya); Palladius, Historia Lausiaca 37, Serapion bahsi; bkz. metnin en yakın benzerlerini yaşlarına göre dizen Barnabas'ın Raf Komşuları: İki Raf.
[32] Nicholas Love, The Mirrour of the Blessed Lyf of Jesu Christ, yay. Lawrence F. Powell (Oxford: Clarendon Press, 1908). Kapak sayfasına göre eser, Meditationes Vitae Christi adlı Latince kitabın 1410'dan önce yapılmış bir tercümesidir ("a translation of the Latin work entitled Meditationes Vitae Christi … made before the year 1410"). Kullanılan yerler: dağdaki suret değişimi ("benignely lifte hem vppe"), Ferisilerin şikâyeti ("the techynge of her elder"), doğum ("with outen trauaille or sorwe"), Hz. İsa'nın yakalanışı, kendisini kral yapmak isteyen halktan kaçışı (s. 137) ve kâhinlerin toplantısından sonra Effrem'e çekilişi (s. 183–184).
[33] Vulgata, Markos 1:9 ve Matta 21:11 (a Nazareth Galilaeae); Luka 1:26 (in civitatem Galilaeae cui nomen Nazareth); krş. Daniel 10:10 (et ecce manus tetigit me, et erexit me): orada da bir dokunuş peygamberi ayağa kaldırır.
[34] Petrus Comestor, Historia scholastica, Liber Genesis (PL 198): Keldanilerin ateşi için "De generatione Sem" ("Hebraei Hur ignem dicunt, inde fabulantur…"); Josephus'tan (Antiquitates 1.155–156) naklettiği yer için "De adventu Abrae in terram Chanaan" ("Haec autem conjiciebat per terrae passiones, et maris, et ea quae contingunt circa solem, et lunam"); Şam için Tekvin 14–15, sünnet için Tekvin 17 bahisleri.
[35] The Southern Version of Cursor Mundi, genel yay. Sarah M. Horrall, 5 cilt (Ottawa: University of Ottawa Press, 1978 ve sonrası): Hz. İbrahim, 2356. mısra ve devamı; sünnet, 2669–2700; Effrem'e çekiliş, 14536–14537; tutuklama, 16742 dolayı; Pavlus Şam'da, 19612–19732; Hz. Meryem'in ruhunun Mikâil'e teslimi, 20669–20670.
[36] Jacobus de Voragine, Legenda aurea (1260'lar), "Aziz Mikâil" bölümü; William Caxton'ın 1483 tarihli İngilizce tercümesinden.
[37] Kur'an 23:50 ve İbn Kesîr'in bu ayete tefsiri: Şam görüşü Saîd b. Müseyyeb, Abdullah b. Selâm, Hasan-ı Basrî, Zeyd b. Eslem ve Hâlid b. Ma'dân'dan, ayrıca İkrime yoluyla İbn Abbas'tan nakledilir (İbn Kesîr'in kendisi Kudüs'ü tercih eder); kaçış ve on iki yıl için Fahreddin er-Râzî'nin aynı ayete tefsiri; Sahîh-i Müslim 2937, Nevvâs b. Sem'ân'dan. Ebü'l-Hasan er-Rebe'î (ö. 1052), Fezâilü'ş-Şâm ve Dımaşk, 90. rivayet; Hz. Ali'ye dayandırılır. Mekhûl yoluyla İbn Abbas'a dayandırılan rivayeti Minhâcî es-Süyûtî (ö. 1475) nakleder: İthâfü'l-ehissâ bi-fezâili'l-Mescidi'l-Aksâ, ii. 166; rivayet İbn Asâkir'in Dımaşk tarihine de nispet edilir.
[38] Taberî, Târîhu'r-rusül ve'l-mülûk, yay. M. J. de Goeje, i. 256, İbn İshak'tan; İngilizcesi: The History of al-Tabari, cilt II, Prophets and Patriarchs, çev. William M. Brinner (Albany, 1987). Bulutlar için krş. Louis Ginzberg, The Legends of the Jews, cilt I (1909) ve S. Baring-Gould, Legends of Old Testament Characters (1871), Hz. İbrahim bölümleri.
[39] Gerard A. Wiegers, "Muhammad as the Messiah: A Comparison of the Polemical Works of Juan Alonso with the Gospel of Barnabas", Bibliotheca Orientalis 52 (1995), süt. 245–291; Şam kralı için süt. 253–255. Yazarın İspanyolca metni: 'Ilu. Revista de Ciencias de las Religiones 1 (1996), s. 197–222 ve 2 (1997), s. 199–228; Şam'la ilgili sözü ikinci kısımdadır, s. 223. Juan Alonso'nun eseri: Madrid, Biblioteca Nacional, MS 9655. Blackhirst'e göre (7. not) iki hikâyenin ortak yanı bir isim, bir kral ve bir yerden ibarettir.
[40] Bulutlar için okunan on anlatım: Jübileler Kitabı 12; Josephus, Antiquitates 1.155–156; Bereşit Rabba 38:13; Kur'an 6:74–79 ve bu ayetlere Taberî ile Begavî'nin tefsirleri; Ma'ase Avraham Avinu, yani İbranice İbrahim Kıssası (kısa bir şekli 1519'da, tam metni 1580'de İstanbul'da basıldı); Sefer ha-Yaşar (Yaşar Kitabı) 9; Petrus Comestor ve Cursor Mundi (34. ve 35. notlar). Ses için İbrahim'in Vahyi 10:1–2. Nüshalar için: G. H. Box (24. not) on dördüncü yüzyıldan kalma Sylvester Kodeksi'ni izler ve sonraki iki nüshada güneşin karanlıkla ("by the darkness") örtüldüğünün yazılı olduğunu kaydeder.
[41] Tablolarda anılan tomar pasajları: Şam Belgesi (CD) 1:10 ve 1:18, 5:2–5, 6:5–6, 7:18–19 ve 8:20–21; Cemaat Kuralı (1QS) 1:1–2, 3:24 ve 5:1–2; Nahum Şerhi (4Q169); Savaş Tomarı (1QM) 1:1–2; Sözde Daniel (4Q243–245), Discoveries in the Judaean Desert XXII (Oxford, 1996); 4Q380; Tekvin Apokrifonu (1Q20) 20:16–29; Habakkuk Şerhi (1QpHab) 7:4–5. İngilizcesi: Geza Vermes, The Complete Dead Sea Scrolls in English.
[42] Ferisileri anlatan yedi metin: dört İncil; Josephus; Babil Talmudu, Sota 22b; adı açıklayan dördü de şunlardır: Jerome, Luciferianlara Karşı Diyalog 23; Sevillalı Isidorus, Etymologiae VIII.4; Laonlu Anselmus; Suda, Pharisaioi maddesi. İşaya 30:10; Benedictus'un Kuralı 58.7; Ezra 6:21. Danyal'ın kitapları için: Josephus, Antiquitates 10.267; Babil Talmudu, Bava Batra 15a.
[43] Musa'nın Vasiyeti 1:16–18 (yay. A. M. Ceriani, 1861); İbn Sa'd, et-Tabakâtü'l-kübrâ, Kâ'b el-Ahbâr bahsi; küpe konup gömülen Tevrat için Begavî'nin Kur'an 9:30 tefsiri; Antakya'daki mağara için Nuaym b. Hammâd, Kitâbü'l-Fiten; Hz. İbrahim ve kral için Küleynî, el-Kâfî; Barnabas Mektubu 12:10–11, İngilizceye çev. J. B. Lightfoot; mektup, Polykarpos'un mektubuyla birlikte Vat. gr. 859'da ve ondan kopya edilen nüshalarda yer alır (krş. Matta 22:41–45); Klemens'e atfedilen Vaazlar 3.45–50 (krş. Mezmur 50:13); İlya'nın Vahyi 1 (yay. G. Steindorff, 1899); Eyüp'ün Vasiyeti 20–21; Ma'ase Avraham Avinu.
[44] Musa'nın Vahyi 17 (yay. C. Tischendorf, 1866); 2. Korintliler 11:14; Eski İngilizce Genesis B manzumesi; Norwich Bakkallar Loncası'nın oyunu (Norwich Grocers' Play), 1565 metni; Tsefanya'nın Vahyi 3; İbrahim'in Vasiyeti 12–13; Kur'an 82:10–12, 50:17–18, 37:107 ve 72:26–27; Jübileler Kitabı 18:18–19; Müneccimlerin Vahyi, ilk kez O. F. Tullberg bastı (Uppsala, 1850), İngilizceye çev. Brent Landau (2010); Jacobus de Voragine, Legenda aurea, Epifani bölümü, Caxton'ın İngilizcesinden. Gehazi için: 2. Krallar 5:20–27; kutsal şeyleri satanlar üzerine Thomas Aquinas, Summa theologiae II-II, q. 100, a. 1; Babil Talmudu, Sanhedrin 107b.
[45] Eşrefoğlu Rûmî, Müzekki'n-Nüfûs (1448); Kuşeyrî, et-Tahbîr; Demîrî, Hayâtü'l-hayevân; Safûrî, Nüzhetü'l-mecâlis; Taberî, Câmiu'l-beyân, Kur'an 2:36 tefsiri, Vehb b. Münebbih'ten; Pirke de-Rabbi Eliezer 13; Sa'lebî, el-Keşf ve'l-beyân, Kur'an 37:123–132 tefsiri; Historia passionis Domini'deki parça (on dördüncü yüzyıl); Kadı Abdülcebbâr, Tesbîtü delâili'n-nübüvve: Shlomo Pines, The Jewish Christians of the Early Centuries of Christianity according to a New Source (Kudüs, 1966); başparmakların öpülmesi için Sehâvî, el-Makāsıdü'l-hasene; Sâre ile Hâcer için İbn Abdülhakem, Fütûhu Mısr ve Beyhakî; Nesâî, es-Sünenü'l-kübrâ 11527; Hezekiel Apokrifonu: Epiphanius, Panarion 64.70 ve Babil Talmudu, Sanhedrin 91a–b; Bereşit Rabba 14:9; 989 tarihli Ermenice İncil için F. C. Conybeare, "On the Last Twelve Verses of St. Mark's Gospel", The Expositor (1895), s. 406.
[46] Öbür sayımlar için okunan anlatımlar. Şam için: Yuhanna 6:15 ve 11:54, Elçilerin İşleri 9, Recognitiones 1.70–71, Nicholas Love, Cursor Mundi, Comestor, Juan Alonso, Hz. İsa'nın inişini bildiren hadis ve 37. nottaki üç rivayet. Gizli kitap için: 2. Krallar 22, Tesniye 31:26, Yeşu 24:26 ve Bava Batra 15a, 2. Makkabiler 2, Dördüncü Ezra 14, Yoma 52b, Samirilerin Abişa tomarı ve 43. nottaki üç Arapça rivayet. Dua için: Tekvin 12, Jübileler Kitabı 13, Josephus, Antiquitates 1.164, Philon, İbrahim Üzerine 96–98, Bereşit Rabba 41, Pirke de-Rabbi Eliezer 26, Sefer ha-Yaşar 15, Sâre ile zorba kral hadisi ve el-Kâfî; krş. Tekvin 20:17: orada Hz. İbrahim Abimelek için dua eder.