Barnabas'ın Raf Komşuları: İki Raf
İtalyanca metin hangi kitaplarla kelimesi kelimesine uyuşuyor ve bu kitaplar kaç yaşında? El Yazmasından Sonra Bulunan Tanıklar sayfası metni 1709'dan sonra bulunan kitaplarla test etmiş, daha eski bir izah bulunan her yerde o izahın yaşını sormuştu. Burada soru tersinden soruluyor: her yakın benzerin yanına tarihi yazılıyor ve ortaya çıkan tablo okunuyor.
Sahtecilik hükmünün tasavvur ettiği yazarı gözünüzün önüne getirin. 1450 dolaylarında İtalya'da bir masada oturuyor ve etrafında kendi devrinin kitapları yığılı: Legenda aurea (Altın Efsane), Venedik'ten gelme bir İncil uyumu, herkesin okuduğu dua kitapları. Bunlardan parça parça bir İncil dikiyor. Barnabas İncili böyle yazıldıysa bundan bir netice çıkar: Barnabas'taki bir pasaj başka bir kitapla, ikisi yan yana konup satır satır okunabilecek kadar benzeşiyorsa, o kitabın bir Orta Çağ kitabı, yani masadaki kitaplardan biri olması gerekir.
Aşağıda bu beklenti kontrol ediliyor. Barnabas'ın bilinen bir metinle en sıkı manada uyuştuğu pasajlar, yani aynı kelimeleri ya da aynı olaylar zincirini aynı sırayla taşıyanlar alınıyor ve her biri benzerinin yanına konuyor. Sonra alışılmış tartışmanın atladığı tek şey yapılıyor: benzerin üzerindeki tarih okunuyor. Kopya edenin Barnabas olduğu peşinen kabul edilmiyor; yönün belli olduğu yerde bu ayrıca söyleniyor. Tarih kontrol edilebilen bir şeydir ve netice de tarihlerin kendisidir. Yaşlarına göre dizildiklerinde benzerler iki rafa ayrılır: eski rafta, yani 600'den önce yazılmış kitapların rafında sekiz bütün sahne durur, yeni rafta ise kısa bir liste. Kitabı ayakta tutan da eski raftır.
Raflara geçmeden önce bir şeyi söylemek gerekir. Kitapları tarihe göre dizmek bir metnin nereden geldiğini ispatlayamaz; burada ondan böyle bir şey de beklenmiyor. Eski kilise listesi, mezar, el yazmasının izi ve kitabın kendi öğretisi kendi sayfalarında tartılır. Rafların buna kattığı şey daha dardır ve kontrolü kolaydır: metnin komşuları ve her birinin yanında bir tarih.
Bir kitap rafa nasıl girer?
Bir kitabı buraya üç ölçü getirir. Birincisi aynı kelimelerdir; kelimeler günümüze ulaşmışsa buna bakılır. İkincisi, hikâye yeniden anlatılmışsa aynı unsurların aynı sırayla gelmesidir. Üçüncüsü manalı bir farktır: iki metin aynı kalıbı paylaşır, ama unsurlardan biri bile bile değiştirilmiştir. Böyle bir fark ortak bir hatıranın değil, iki taraftan birinde çalışan bir elin işaretidir. Konu bakımından gevşek bir benzerlik ise yetmez ve bu türden onlarca örnek bir kenara bırakıldı.
Bu ölçülerden geçen her kitaba iki soru sorulur: Ne zaman yazıldı? 1300 ile 1550 arasında İtalya'daki bir okur onu eline alabilir miydi? Aşağıdakilerin hemen hepsi için ikinci sorunun cevabı evettir; birinci soruyu önemli kılan da tam budur. Geç Orta Çağ'da yaşayan bir yazar iki rafa da uzanabilirdi. Asıl soru, metnin hangi rafla komşu olduğu ve her kitabın tarihinin, ortak muhtevanın en az ne kadar eski olması gerektiği hakkında ne söylediğidir.
Rafların söylemediği bir şey daha var. Komşuluk bir metni tarihler; onu kopya etmekle suçlamaz. Aynı vahiy silsilesinden gelen peygamberler aynı olayları anlatır ve her biri kendi zamanının dertlerine hitap eder. Bu yüzden kutsal kitapların birbiriyle uyuşması, okurun zaten beklemesi gereken şeydir. İncil'in Tevrat'la ortak yanlarının bulunması onu Tevrat'ın kopyası yapmaz; Kur'an'ın her ikisiyle ortak yanlarının bulunması da onu ikisinden birinin kopyası yapmaz. Burada sonraki bir elin bir şey eklediği söyleniyorsa, bu başka gerekçelerle söylenir: cümlenin kendi verdiği bir tarih yahut yazarı bilinen bir menkıbe. Yalnızca uyuşma var diye asla söylenmez. Raflar yaşı ölçer; bir metnin öbüründen aldığı ise ayrıca gösterilmek zorundadır.
Eski raf: 600'den önce yazılmış kitaplar
Bir keşişin gömleği
İlk iz Mısır çölüne gider. Keşişlerin arasında yaşamış bir piskopos olan Palladius bu hikâyeyi 420 dolaylarında yazıya geçirdi. Hikâye, Orta Çağ'ın en çok kopya edilen kitaplarından Vitae Patrum (Babaların Hayatları) ile Latinceye, on dördüncü yüzyılda da Domenico Cavalca'nın Vite dei Santi Padri adlı kitabıyla Toskana İtalyancasına geçti.[1]
Serapion'a Sindonites, yani keten örtülü denirdi, çünkü tek bir keten giysiden başka hiçbir şeyi yoktu. İki kez kendisini köle olarak sattı: birincisinde onu satın alan ev halkını imana getirmek, ikincisinde darda kalmış bir dul kadına yardım etmek için. Azat edilince kendisine bir cübbe, bir gömlek ve bir İncil verildi. Cübbeyi bir yoksula, gömleği soğuktan donan birine verdi. Onu kimin soyduğunu soranlara kitabı gösterdi: beni soyan budur ("This it is that hath stripped me"). Sonra kitabı da muhtaç biri için sattı ve sebebini şöyle anlattı: İncil durmadan bana sesleniyor gibiydi; git, neyin varsa sat ve yoksullara ver, diyordu.[2]
Şimdi Barnabas'ın 187. ve 188. bölümlerini açalım. Hoşea adlı genç bir öğrenci cübbesini birine verir; öğretmeni cübbeyi kimin aldığını sorunca "Hoşea cevap verdi: 'Musa'nın kitabı.'" Sonra gömleğini verir: "Musa'nın kitabı uzun gömleğimi aldı". Sonunda kitabın kendisini de verir ve bir başka öğrenci telaşla haber getirir: "Hoşea delirmiş, Musa'nın kitabının kendinden Musa'nın kitabını aldığını söylüyor." Ardından soyguncular bir dul kadının oğlunu kaçırır; Hoşea kadınla birlikte Hebron'a gider ve "burada kendisini satıp, parayı dul kadına verdi".[3]
İtalyanca metin Latince nüktenin kalıbını korur: mia leuato la tonicha (gömleğimi aldı); il libro di moisse lia leuato il libro di moisse (Musa'nın kitabı ondan Musa'nın kitabını aldı); doue ossea uendette se stesso he dono li danari alia uedoua (Hoşea orada kendisini sattı ve parayı dul kadına verdi). Üç unsur ortaktır: bir dul için kendini satmak, kitabın soyduğu giysiler ve sonunda kitabın da elden çıkması. Giysiler ile kitap iki metinde de aynı sırayla gider: önce cübbe, sonra gömlek, en sonunda kitabın kendisi. Tek bir fark vardır: Palladius'ta İncil'in durduğu yerde Barnabas'ta "Musa'nın kitabı" durur. İki metinden biri kitabı değiştirmiştir ve değişiklik Yasa'ya doğrudur; Barnabas'ın her yerde tuttuğu yön de budur. Bunu aklınızda tutun, çünkü ileride yine karşımıza çıkacak. Tarihe gelince: hikâye 420'de kayıt altındadır. Barnabas Palladius'tan aldıysa, alan el çöl babalarını tanıyan bir eldir; ikisi de daha eski bir hikâyeden aldıysa, o hikâye 420'den eskidir. Her iki durumda da benzerlik kadimdir.
Bir dulun oğlu
Aynı bölümlerin yanında ikinci bir menkıbe durur. Papa Büyük Gregorius'un 593'te yazdığı Diyaloglar'da Nolalı Paulinus, bir dul kadının oğlunun yerine kendisini Vandallara satar.[4] Barnabas'ın Hoşea'sı Hebron'da tam da bunu yapar. Cavalca Diyaloglar'ı da tercüme etmişti, yani iki hikâye de aynı İtalyan rafında duruyordu. Fakat ikisi de, Cavalca onları o rafa koymadan yedi yüz yıldan fazla bir zaman önce yazılmıştı.
Mabedin doruğu
Barnabas'ta kâhinler Hz. İsa'dan mabedin en yüksek yerine çıkıp halka konuşmasını ister: "Bu insanlar seni görmek ve işitmek isterler; bu nedenle şu en yukarı çık ve Allah'ın sana verdiği kelimeleri Rabb adına konuş!" (12. bölüm). Ragg'ın İngilizcesinde bu yerin adı pinnacle, yani mabedin doruğudur. Sonraki bölümlerde, yazıcıların çıkmayı âdet edindiği bu yer Hz. İsa'nın her zamanki kürsüsü olur (127. ve 129. bölümler).[5]
Barnabas dışındaki en eski kayıt bu sahneyi bir başkasına verir. İkinci yüzyılın Hristiyan yazarlarından Hegesippus'un anlattıklarını Eusebius Kilise Tarihi'nde nakleder; bu kitap, Rufinus'un 403 tarihli tercümesinden beri Latince olarak da okunuyordu. Hegesippus'a göre yazıcılar ve Ferisiler, Hz. İsa'nın kardeşi diye anılan Yakub'u mabedin doruğuna çıkarır ve şöyle derler: mabedin doruğunda dur ki o yüksek yerden herkes seni açıkça görsün, sözlerini de bütün halk işitsin.[6] Gösterilen sebep, yani bütün halkın görmesi ve işitmesi, Barnabas'taki kâhinlerin gösterdiği sebeple aynıdır. Bir metinde mabedin doruğu Yakub'a ve bir şehadete aittir; öbüründe Hz. İsa'ya ve bir vaaza. Hangisinin önce geldiğini iki metin kendi başına çözemez. Çözdükleri şey şudur: bu sahne, gerekçesiyle birlikte, en az ikinci yüzyıl kadar eskidir.
Tersine çevrilmiş bir Senato kararı
Barnabas'ta Roma Senatosu Hz. İsa hakkında hüküm verir. Yahudiye'de isyanın eşiğine gelinince vali Roma'ya yazar: "Bunun üzerine, Senato İsraillilere acıyıp, Yahudilerin peygamberi Nasıralı İsa'ya 'Allah' veya 'Allah'ın oğlu' diyenin öldürüleceği hükmünü verdi." (98. bölüm). Bu hüküm 157. ve 210. bölümlerde yeniden anılır.[7]
İlk Hristiyan yazılarında da Hz. İsa'yla ilgili bir Senato hikâyesi vardır, ama ters yönde işler. 197 dolaylarında Kartaca'da yazan Tertullianus'a göre İmparator Tiberius meseleyi, Mesih lehindeki kendi kararıyla birlikte Senato'ya getirmiş; Senato da onayı kendisi vermediği için teklifi reddetmiştir.[8] Tertullianus'ta Senato Mesih'i tanrı saymayı reddeder; Barnabas'ta ise herkese ona tanrı demeyi yasaklar. Aynı hikâye iki zıt maksatla anlatılmıştır; ikisinden biri onu tersine çevirmiştir. Tertullianus bir ayrıntı daha verir: ona göre Pilatus, çarmıhtan sonra artık kendi kanaatince bir Hristiyan olarak, olanları devrin Kayser'ine bildirmiştir.[9] Barnabas da valisini "İsa'yı gizliden gizliye seven" biri olarak tanıtır (217. bölüm). İki ayrıntı da 197'de kayıt altındadır.
Bir adamın yüzünü değiştiren büyücü
Barnabas'ta Hz. İsa'nın yerine Yehuda yakalanır ve Pilatus'a itiraz eder: "ben Yehuda İskariyot'um, bir büyücü olan ve san'atıyla beni bu şekle çeviren İsa değilim" (217. bölüm).[11] Büyücülük suçlaması, Pilatus'un İşleri'nde Hz. İsa'yı suçlayanların ağzındaki suçlamadır: o bir büyücüdür ve cinleri, cinlerin reisi Beelzebul'un gücüyle kovmaktadır.[12] Bir adamın, Hz. İsa sanılacak şekilde başka bir surete sokulması fikri ise daha da eskidir. 180 dolaylarında yazan piskopos Irenaeus, Kilise'nin reddettiği İskenderiyeli öğretmen Basilides'in öğretisini nakleder: Kireneli Simun, İsa sanılsın diye onun tarafından başka bir surete sokulmuş, bilgisizlik ve yanılgı yüzünden çarmıha gerilmiştir; İsa ise Simun'un suretine bürünmüş, yanlarında durup onlara gülmüştür.[13] Barnabas'ta sureti değiştirilen kişi Yehuda'dır. Geç Dönem Sahteciliği mi? sayfasının kaydettiği gibi, sekizinci yüzyılda yaşamış bir Müslüman siyer yazarı, sonraki bir müfessirin naklettiğine göre, bu anlatımı daha o zaman bazı Hristiyanlara dayandırır. Suret değişiminin kendisi ise 180'de kayıt altındadır.
Hanok ile İlya ve bir kişi daha
Barnabas'a göre Hanok (Türkçe metinde Enoh) cennete alınmıştır ve "mahkemeye kadar orada kalacak (çünkü, dünya sonuna yaklaştığı zaman o, İlya ve bir başkasıyla birlikte dünyaya dönecektir)" (144. bölüm).[14] Kıyametten önce dönecek iki şahit, Latin Batı'nın Vahiy 11'i okuyuşunun değişmez bir parçasıdır. Beşinci ya da altıncı yüzyıldan kalma Latince Nikodemus İncili'nde bu iki şahit kendi ağızlarından konuşur: ben Allah'ın sözüyle göğe alınan Hanok'um, yanımdaki de Tişbeli İlya'dır; Deccal geldiğinde geri döneceğiz.[15] Barnabas'ta "bir başkası" da vardır ve kim olduğu başka bir bölümde söylenir: "benimle birlikte Enoh'la İlya da gelecek" (52. bölüm).
Sancısız bir doğum
"Bakire oldukça parlak bir nurla kuşatıldı ve hiç sancısız çocuğunu doğurdu" (3. bölüm).[16] Yedinci yüzyılın başlarında derlenen Latince Sözde Matta İncili'nde iki ayrıntı da aynı yerdedir. Mağara öyle bir ışıkla dolar ki Hz. Meryem orada kaldıkça ne gündüz ne gece ışık eksik olur; ebe de doğumda ne kan döküldüğünü ne de sancı çekildiğini haber verir.[17] Motifin kendisi ikinci yüzyıla, Yakub'un İlk İncili'ne kadar gider; benzerliğin taşıdığı tarih de budur. Kur'an ise Hz. Meryem'in doğum sancısını anlatır (19:23); burası, Barnabas'ın Kur'an'la değil Latin rafıyla komşu olduğu yerlerden biridir.
Baş eğmeyen Şeytan
Barnabas Şeytan'ın düşüşünü bir ret olarak anlatır. Allah "bir toprak kütlesi" yaratıp onu yirmi beş bin yıl bekletmiştir; "meleklerin başı ve bir hoca olan Şeytan" Allah'ın bu topraktan ne çıkaracağını bilir. Melekleri kışkırtır: ona göre kendileri ruhturlar ve toprağa saygı göstermek onlara yakışmaz. Allah "Beni Rabb kabul eden her biriniz, hemen bu toprağa saygı göstersin" diye emredince sadık melekler baş eğer. Şeytan ile taraftarları ise şu cevabı verir: "Ey Rabb; biz ruhuz, ve bu nedenle, bizim bu çamura saygı göstermemiz adilâne (hak) değildir." Güzellikleri ellerinden alınır, tövbe etmeyi reddederler ve Allah onları huzurundan kovar (35. bölüm).[37]
Hristiyanlığın ilk yüzyıllarından kalan ve Decretum'un Âdem'in Tövbesi adıyla saydığı Latince Vita Adae et Evae (Âdem ile Havva'nın Hayatı) aynı zinciri taşır. Mikâil melekleri Allah'ın suretine secde etmeye çağırır ve ilk secde eden kendisi olur. Şeytan reddeder: kendisinden aşağı ve kendisinden genç bir varlığa secde etmeyecektir. Emrindeki melekler de onunla birlikte reddeder; Mikâil uyarır; sonunda Allah onu ve meleklerini izzetlerinden kovar. Emir, rütbeye dayanan bir ret, peşinden gelen bir taraftar grubu ve kovulma: dört unsur tek bir sırayla gelir. Manalı fark, sahnenin zamanıdır. Latince kitapta melekler, Allah'ın suretinde yaratılmış olan Âdem'e secde eder; Barnabas ise sahneyi Âdem'in yaratılmasından önceye koyar ve ortada baş eğilecek yalnızca çamur vardır. İki metinden biri sahneyi yerinden oynatmıştır ve bu hareket bir insana secde edilmesinden uzaklaşma yönündedir; Barnabas'ın her yerde tuttuğu yön de budur.
Kur'an da bu reddi anlatır; orada Şeytan'ın gerekçesi ateşin çamurdan üstünlüğüdür (7:12) ve peşinden gelen bir taraftar grubu yoktur. Burada bu, yönü açık bırakılan üçüncü komşuluktur. Bölümün sonundaki tükürük ile göbek ise iki Latin rafının hiçbirinde durmaz; onlar da üçüncü komşuluğa aittir. On beşinci yüzyıldan kalma Arapça bir vaaz ve hikâye kitabı olan Safûrî'nin Nüzhetü'l-mecâlis'inde İblis Hz. Âdem'in çamuruna tükürür, melekler o yeri kazıyıp atar, çukur göbek olur ve Allah tükürüğün değdiği topraktan köpeği yaratır.[39] Barnabas'ta tükürüğü kaldıran Cebrail'dir; Allah da köpeği aynı topraktan, Şeytan'ın çamuru çiğnesin diye gönderdiği atları kovsun diye yaratır. Bu sitenin bulabildiği kadarıyla atlar yalnızca Barnabas'ta vardır.
Eski raf budur: Palladius, Gregorius, Hegesippus ile Eusebius, Tertullianus, Pilatus'un İşleri ile Irenaeus, Sözde Matta İncili, Nikodemus İncili ve Âdem ile Havva'nın Hayatı. Sekiz benzerlik vardır ve hepsi bütün birer sahnedir. Yedisi 600'den önce yazılmış kitaplarladır. Sekizincisi, yani sancısız doğum, 600'den kısa süre sonra, ikinci yüzyıldan kalma malzemeyle derlenmiş Latince bir kitapladır.
{#sama-kacis} Şam bu rafta değildir. Barnabas'a göre tutuklamadan sonra "Korkularından Şam'a kaçmış bulunan yetmiş iki şakirdin yirmi beşi" vardır (221. bölüm). Dördüncü yüzyıldan kalma, Petrus'u anlatan ve Klemens'e atfedilen Recognitiones bu cümleye yaklaşır: orada müminler şafaktan önce Kudüs'ten kaçar, hasımları da Petrus'un oraya kaçtığını sandığı için Şam'a yönelir.[10] Fakat o müminler Eriha'ya gider; tek bir cümle de bir sahne etmez. Asıl önemli sahne daha öncedir: Hz. İsa'nın kendisi Şam'a çekilir ve öğrencileri orada etrafında toplanır. Bunu iki raftaki hiçbir kitap anlatmaz. O sahne El Yazmasından Sonra Bulunan Tanıklar sayfasında tartılır.
Yeni raf: 1100'den sonra yazılmış kitaplar
Üç yerde Legenda aurea
Jacobus de Voragine'nin 1260 dolaylarında derlediği ve on dördüncü yüzyılda İtalyancası da bulunan azizler menkıbeleri kitabı Legenda aurea, Barnabas'la üç yerde uyuşur.[19] Kıyamet gününden önceki on beş alamet (53. bölüm), sırası değişmiş olsa da muhteva bakımından onun listesini izler. Deniz yükselir ve "bütün gün öyle duvar gibi" kalır; her bitki "kan ağlayacak", taşlar "birbirleri üzerine hücum edecekler", gök "kitap gibi dürülecek". On beş alamet geleneği Legenda'dan eskidir ve Petrus Comestor üzerinden Jerome'a atfedilen bir metne kadar gider. Fakat Barnabas'taki şekil, kanlı çiye varıncaya kadar Legenda'nın şeklidir ve hangi metin hangisinden almış olursa olsun, bu şekil on birinci yüzyıldan eski değildir. Sonu ise Barnabas'a aittir ve Legenda'yla değil, Kur'an'la komşudur: "Onbeşinci gün, kutsal melekler ölecek ve Allah tek başına hayatta kalacak".[20]
İkinci benzerlik Lazarus'un aile mülküdür: Barnabas'ta Lazarus, kız kardeşiyle birlikte "Magdala ve Beytanya'yı da elinde bulunduran" biridir (194. bölüm). Bu, Legenda'nın Mecdelli Meryem bölümündeki mülk paylaşımıdır.[21] Üçüncüsü bir hesaptır. Metne göre Yehuda, "İsa'ya verilen bütün şeylerin onda birini çaldığından, yağ satılmadığı için otuz kuruşu yitirdiğini biliyordu" (205. bölüm). Legenda'nın Aziz Matthias bölümü aynı hesabı, bazılarının anlattığı bir şey olarak verir. Yehuda Mesih'e verilen her şeyin onda birini çalardı; üç yüz dinar eden yağda kaybettiği onda bir için de Efendisini otuza sattı.[40]
İlk put
Metne göre putperestlik, "Baal adındaki babasını" çok seven bir kralla başlamıştır. Babası ölünce oğul, "kendini teselli etmek için" onun bir heykelini yaptırıp şehrin pazar yerine diktirir ve heykele on beş arşın yaklaşan herkesin güven içinde olacağını ilan eder. Heykelin koruduğu suçlular ona önce gül ve çiçek, sonra para ve yiyecek getirir, sonunda da ona tanrı derler (32. bölüm). Latin okulları bu hikâyeyi Kral Ninus ile babası Belus hakkında anlatırdı. Petrus Comestor'un 1170 dolaylarında yazdığı Historia scholastica, yüzyıllarca okulların Kitab-ı Mukaddes tarihi olarak okundu. Onda hepsi vardır: oğlu teselli etsin diye yapılan heykel, ona sığınıp bağışlanan suçlular, ardından gelen ilahlık payesi ve putun sonradan aldığı isimler arasında Baal.[38] Hikâyenin kökü ise daha eskidir. Sevillalı Isidorus 630 dolaylarında Ninus'un Belus için yaptırdığı heykeli ilk put sayar. Fulgentius'ta, 500 dolaylarında, yas tutan bir adamın ev halkı bir heykele çelenk ve çiçek getirir, suçlu köleler de ona sığınır. Süleyman'ın Hikmeti'nde (14:15) ise ölen oğlunun heykelini yaptıran bir baba vardır. Barnabas'taki şekil okulların şeklidir; pazar yeri ile on beş arşın ise ona aittir.
İlya'nın dağı
Barnabas'ta Hz. İsa Ferisilere adlarının "Kenan dilinde" "Allah'ı arayan" demek olduğunu söyler ve "İlya zamanında onyedi bin Ferisînin oturduğu on iki dağ vardı" der. İlya için de şunu ekler: "Allah'ın dostu İlya havarisi Elişa'nın ricası üzerine küçük bir kitap yazıp, içinde Rabb'ımız Allah'ın kanunuyla birlikte tüm insanî hikmetlere de yer verdi." (144–145. bölümler). Bir dul kadının oğlu da "peygamberlerin ve Ferisilerin oturduğu Karmel dağı yanında" kaçırılır (188. bölüm).[22] İlya'nın Karmel'de yazılı kuralı olan bir dağ kardeşliği kurması, Karmelit tarikatının kuruluş hikâyesidir; bu hikâyeye klasik şeklini 1380 dolaylarında Philip Ribot vermiştir.[23] Tarihçi Theodore Pulcini tam da bu ayrıntılardan yola çıkarak metnin Karmel Dağı'nın gölgesinde şekillendiğini ileri sürmüştür.[24] Bir çerçeve olarak, yani bir kardeşlik, bir dağ ve kurucunun kuralı olarak Karmel bölümleri, 1200'den sonra yazılmış bir kitapla komşuluğun iki raftaki en açık örneğidir; üstelik burada komşu olan kelimeler değil, muhtevadır.
Fakat bu bölümler çerçeveden ibaret değildir ve ikinci bir okumaları da kayıtlıdır. Marc Philonenko 1974'te iki Ferisi'nin hikâyesini (148–150. bölümler) bir Esseni geleneğine bağlamış, yanına da Talmud'daki Şimon bar Yohay hikâyesini koymuştur. Şimon, oğluyla birlikte on iki yıl bir mağarada saklanmıştı. Karmelit hikâyesinin kendisi de Essenileri selefleri arasında sayardı.[41] Ayrıca çerçevenin içindeki üç ayrıntının en yakın komşuları sonradan bulunan kitaplardadır: Ferisi adına verilen mana, "Güzel sözler arayanlar" diye başlayan cümle ve İlya'nın az yemeyi ve korku içinde dua etmeyi öğreten küçük kitabı. Bunlar El Yazmasından Sonra Bulunan Tanıklar sayfasının tablolarında tartılır. Burada çerçeve yeni rafta tutuluyor ve iki okuma yan yana konuyor.
Bir kuş ve darı dolu bir dünya
Metne göre cehennemdekilerin azabının sonu yoktur: "dünya darı taneleriyle dolsa ve tek bir kuş, dünyayı boşaltmak için yüz yılda bir kez, tek bir taneyi götürecek olsa" ve dünya böyle boşalınca onlar da cennete girecek olsa, sevinip rahat ederlerdi (136. bölüm). Heinrich Suso'nun 1330'larda yazdığı Horologium Sapientiae (Hikmet Saati), geç Orta Çağ'ın en çok kopya edilen ibadet kitaplarından biridir ve aynı tabloyu aynı taneyle çizer. Orada göğün her köşesine uzanan bir değirmen taşı vardır; küçücük bir kuş da yüz bin yılda bir gelip bir darı tanesinin onda biri kadarını gagalar. Suso'ya göre cehennemdekiler buna bile şükrederdi. Taş ile yılların sayısı farklıdır; kuş, darı ve dilek aynıdır.[42]
Yüz yılda bir gelen jübile
Jübile, yani Kilise'nin kutsal yılı, metinde "şimdi yüz yılda bir gelen sevinç yılı" diye geçer (82. ve 83. bölümler).[25] Kilise jübileyi 1300'de yüz yılda bir kutlanmak üzere ilan etmiş, 1343'te bu süreyi elli yıla indirmiştir. Tek bir cümle ve tek bir zaman aralığı vardır; bu aralık da Viyana nüshası yazılmadan iki buçuk asır önce kapanmıştır. Demek ki müstensih, yani nüshayı kopya eden kişi bu cümleyi yazmamış, hazır bulmuştur. Tek bir cümlenin neyi tarihleyebileceği, neyi tarihleyemeyeceği İncillerdeki Çelişki ve Tutarsızlık İddiaları sayfasında tartılır.
Yedi günaha göre kurulmuş bir cehennem
Barnabas'ın cehenneminin yedi katı vardır: yedi ölümcül günahın her birine bir kat düşer ve her günahın kendine mahsus bir cezası vardır (59. ve 135. bölümler). Cezayı günaha uydurmak eski bir fikirdir. Cehennemi yedi günahın üzerine kurmak ise geç Orta Çağ'a aittir. Taddeo di Bartolo San Gimignano'da, her günaha bir bölme ayırarak böyle bir cehennem resmetmiştir; 1490'larda da Fransızca Çobanların Takvimi cehennem azaplarını günah günah anlatmıştır. Daha eski günah listeleri, Kur'an'ın yedi kapısı ve Dante'nin kendi planı El Yazmasından Sonra Bulunan Tanıklar sayfasında tartılır.[18]
Bir İtalyan şehrinin eşyası
Paralar İtalyan'dır: bir altın altmış akçe eder (54. bölüm), Yehuda'ya "Otuz altın" verilir (214. bölüm), on katını geri almak için para "bankaya" yatırılır (16. bölüm). Eşya da İtalyan'dır. Tahta fıçılar yıkanıp yeniden şarapla doldurulmak üzere yuvarlanır (152. bölüm); savurgan oğul, Latince Kitab-ı Mukaddes'in keçiboynuzu dediği yerde domuzlarla birlikte palamut yer (146. bölüm). Pazarda incir satıcıları ile elma kabuğu satanlar vardır (132–134. bölümler); bir mahkûma da "soytarılara giydirildiği gibi" beyazlar giydirilir (217. bölüm). İtalyancanın altından Latince de görünür: Çardak Bayramı'nın adı Senofegia'dır (30. bölüm), Beytesda havuzunun adı da Probatica (65. bölüm).[26] Bunlar bir tercümenin zamanının ve yerinin parmak izleridir; İncillerdeki Çelişki ve Tutarsızlık İddiaları sayfası da onları böyle okur. İçinde durdukları hikâyelerin yaşı hakkında ise hiçbir şey söylemezler; nasıl ki altmış akçe, örnek olarak geçtiği meseli tarihlemez.
Yeni raf budur: Legenda aurea, Historia scholastica, Horologium Sapientiae, Karmelit menkıbesi, bir jübile, cehennemin planı ve eşya. Dört kitap, bir cümle, bir plan ve bir kelime hazinesi.
İki raf ne söylüyor?
Sahnelerin komşuları kadimdir; dış yüzün komşuları Orta Çağ'dandır. Her rafta ne durduğunu sayalım. 600'den öncesinden, biri de hemen sonrasından: keşişin gömleği, dulun oğlu, mabedin doruğu, Pilatus'un gizli sevgisiyle birlikte Senato kararı, büyücünün suret değiştirmesi, Hanok ile İlya, sancısız doğum ve Şeytan'ın baş eğmeyi reddi. 1100'den sonrasından: ilk put, Legenda'daki şekliyle on beş alamet, Lazarus'un mülkleri, Yehuda'nın onda biri, kuş ile darı, İlya'nın dağı, bir jübile, cehennemin planı, paralar ve fıçılar. Orta Çağ rafı, cehennemin planı da içinde olmak üzere belki bir düzine bölümün muhtevasını ve bir kelime katmanını izah eder. Eski raf ise kitabın, dört İncil'le ortak hikâyenin dışında kalan bütün anlatı malzemesini izah eder.
İki raf da bir İtalyan masasından uzanılabilecek yerdeydi; bu yüzden bu bir ispat değildir. Eski raftaki her kitap Orta Çağ İtalya'sının her yanında Latince el yazması olarak bulunuyordu ve çoğu on altıncı yüzyılın başlarında basılmıştı. 1450'de yazan biri Palladius'u raftan Legenda aurea kadar kolay indirebilirdi. Demek ki bu diziliş, bir yazarın neyi okuyup neyi okuyamayacağını göstermez. Gösterdiği şey, metnin benzerlerinin tarihlendikten sonra nasıl göründüğüdür ve metnin iki ayrı tasavvuru burada farklı şeyler bekletir. Kitap bir İtalyan masasında derlendiyse, derleyen kişi kendi asrının kitaplarını defalarca atlayıp Decretum Gelasianum hazırlanırken bile eski olan kitaplara uzanmıştır. Bu, bir sahteci için tuhaf, eski bir metni tertip ya da tercüme eden biri için ise olağan bir davranıştır. Kitabın omurgası masadan eskiyse, karşımızdaki sadece eski bir metnin görünüşüdür: komşuları eskidir ve Orta Çağ'dan kalma birkaç benzerlik, sonraki ellerin bir şey eklediği ya da metni giydirdiği yerleri işaret eder. Raf ikinci tasavvura zorlanmadan uyar; birincisine ise ancak yanına bir izah eklenirse uyar.
Eski rafın bir kısmı Decretum'un kendi listesindedir. İkisini yan yana koyalım. Decretum'un reddedilen kitaplar listesi Barnaba adıyla anılan İncil'i sayar. Barnabas'ın eski rafındaki kitaplardan biri de aynı listede, Barnabas'ın adıyla yan yana durur: Âdem'in Tövbesi, yani Latince Âdem ile Havva'nın Hayatı. İkinci bir madde, Kurtarıcı'nın ve Meryem'in doğumu yahut ebe hakkındaki kitap da buraya ait olabilir. Bu kitap Sözde Matta İncili değildir, çünkü o Decretum'dan sonra derlenmiştir. Ebenin anlattıkları sonraki Latince derlemelerin içinde günümüze ulaşan kayıp çocukluk İncili olabilir: orada çocuk parlak bir ışık olarak doğar ve anne doğum sancısı çekmez; tıpkı Barnabas'taki gibi.[27] Üçüncü bir madde, Galyalı rahip Cassianus'un eserleri, içinde bir sarrafın parayı tıpkı Barnabas'ın 74. bölümündeki banker gibi muayene ettiği kitaptır. Aynı liste havari Petrus adına yazılmış Seyahatname'yi, yani Recognitiones'i de sayar; bu kitap Barnabas'ın bir cümlesine yaklaşır ve Pavlus hakkındaki görüşünü paylaşır. İki madde daha, Eyüp'ün Vasiyeti ile Leptogenesis adlı kitap (Jübileler Kitabı), metinle daha küçük ayrıntıları paylaşır; bunları El Yazmasından Sonra Bulunan Tanıklar sayfası sıralar. Bu iki türlü okunabilir. Ya İtalyanca Barnabas, Decretum'un tarif ettiği dünyadan gelmektedir; ya da bu apokrif kitaplar Orta Çağ'ın alışılmış okumasıydı: Decretum onları mahkûm etmiş, manastırlar yine de kopya etmişti. Raf için ikisi de doğrudur. Başlık için ise yalnızca biri doğrudur.
Metnin tarihinin bir yerinde, bir elin kendine mahsus bir imzası vardı. Palladius'ta İncil'in durduğu yerde Barnabas'ta "Musa'nın kitabı" durur. Tertullianus'un Senatosu reddeder, Barnabas'ın Senatosu yasaklar. Hegesippus'ta Yakub'un durduğu yerde Barnabas'ta Hz. İsa, Irenaeus'ta Simun'un durduğu yerde Yehuda vardır. Aynı değişiklik dört İncil'le ortak cümlelerde de görülür: dört İncil'in "Oğlum" dediği yerde Barnabas "kulum" der ve Vaftizci Yahya'nın rolü Hz. İsa'ya geçer. Bunlar gelişigüzel kopya edilmiş bir kütüphanenin izleri değildir. İlk bölümden son bölüme kadar uygulanmış tutarlı bir okumanın izleridir: İncil'den önce Yasa, Oğul'dan önce peygamber. Bu okuma eserin bütününü yazan kişiye mi, yoksa daha eski bir metni tertip ve tercüme eden kişiye mi aittir? Sitenin geri kalanı bu soruyu sorar; raf ona cevap veremez. Fakat izleri nasıl bir okurun bıraktığını söyleyebilir: Latin Babalarını, yani Latince yazan ilk Hristiyan yazarları iyi, Latince apokrifleri, yani Kitab-ı Mukaddes'in dışında bırakılan ilk kitapları daha iyi, Yahudi-Hristiyan düşünüş tarzını ise hepsinden iyi bilen biri.
İki rafın yanında üçüncü bir komşuluk daha durur. Çarmıh anlatısının akışı, dört meleğin vazifeleri, kırk yıllık karanlık ve cennetin yiyeceği İslam geleneğiyle komşudur ve hiçbir Latin rafı bunları izah etmez. Bu sitenin okumasına göre bunlar üçüncü bir raf değil, en eski raftır: sonraki bir elin eklediği değil, sonraki bir geleneğin teyit edebileceği bir muhteva. Böyle okumanın sebebi metnin kendisindedir: metnin bir dizi ifadesi Kur'an'dan, ilim tahsil etmiş hiçbir Müslüman âlimin yazmayacağı şekilde ayrılır. Bunların başında dokuz gök gelir; anasayfadaki gökler ve Mesih bölümleri bunu gösterir. Birinci grubu ekleyecek kadar Kur'an bilen bir el, ikinci grubu da düzeltirdi. Bu sorunun kendi sayfaları vardır; raf yalnızca nerede durduğunu kaydeder.
Aynı komşuluğun başka örnekleri Doğu'nun hikâye ve vaaz kitaplarında durur. Süleyman'ın bütün yaratıklar için hazırladığı ziyafeti bir balık yer (74. bölüm): hikâye on birinci yüzyılda Kuşeyrî'de, on beşinci yüzyılda Safûrî'de vardır. Allah'ın yarattığı nefis kendisinin Allah olduğunu söyler, cehenneme, kara ve buza mahkûm edilir ve ancak yiyeceği elinden alınınca boyun eğer (106. bölüm): Eşrefoğlu Rûmî aynı hikâyeyi 1448 tarihli bir Osmanlı kitabında anlatır. Cennetin kapısındaki yılanın "deve gibi ayakları" vardır ve Şeytan cennete onun karnında girer (40. bölüm): Taberî iki ayrıntıyı da Vehb b. Münebbih'ten nakleder. İlya dağlara kaçar, yedi yıl zulme dayanır, ot ve yabani meyve yer (23. ve 138. bölümler): Sa'lebî'nin tefsiri de yedi yıl der, yerin otlarını ve ağaçların meyvelerini sayar.[43] Bunların hiçbiri için Latince ya da İtalyanca bir anlatım bulunamadı. Yönleri, öbürleri gibi açık bırakılmıştır. El Yazmasından Sonra Bulunan Tanıklar sayfası onları ayrı bir tabloda sıralar ve iki taraf için de delil saymaz.
Hiçbir rafta durmayanlar
Raflar, metnin başkalarıyla paylaştığını tutar. Son bir grup ise hiçbir şeyle paylaşmadığını tutar. Tarama Kitab-ı Mukaddes'ten ve apokriflerden, Kilise Babalarından, Orta Çağ'ın Latince ve İtalyanca kitaplarından geçti; bu sahnelerle ilgili Yahudi geleneklerine, Kur'an'a, hadislere ve peygamber kıssalarına da bakıldı. Aşağıdaki sahneler ve öğretiler için hiçbir yerde daha eski bir anlatım bulunamadı: ne aynı kelimeler, ne aynı olaylar zinciri, ne de başka bir kılığa girmiş aynı sahne. Bir yerde yalın bir motif varsa, ilgili madde bunu söyler.[36]
En büyük iki örneğin burada yalnızca adı anılacak, çünkü kendi sayfaları vardır. Biri Vaftizci Yahya hakkındaki sessizliktir: metin onun sözlerini Hz. İsa'ya verir. Öbürü, "Ben mesih değilim" diyen (42. bölüm) ve Mesih'in halk önündeki rolünü Hz. Peygamber'e bırakan bir İsa'dır. Kur'an ise Mesih unvanını dört suresinde Hz. İsa'ya verir, Hz. Peygamber'e hiç vermez. Anasayfadaki Hz. İsa Peygamber neden "Gelecek O Mesih Ben Değilim" diyor? bölümü ile Davanın Bugünkü Hâli bu farkı tartar.
Zeytinlik Dağı'nda verilen İncil. Hz. İsa otuz yaşındadır ve annesiyle zeytin toplamaya çıkmıştır. Öğle vakti dua ederken "Melek Cebrail ona, ışıldayan bir aynaymış gibi bir kitap sundu" ve bu kitap onun kalbine indi (10. bölüm). Sahne, dört İncil'in vaftizi koyduğu yerde durur. Metin sonlara doğru aynı sahneye döner: Allah "bana apaçık bir aynaya benzeyen bir kitap verdi; o, benim kalbime o şekilde indi ki, konuştuğum şeylerin hepsi bu kitaptan geliyor. Ve, bu kitabın benim ağzımdan çıkması sona erdiği zaman, ben dünyadan yukarı alınacağım." (168. bölüm). Kur'an kendi vahyi için, Cebrail'in onu Hz. Peygamber'in kalbine indirdiğini söyler (2:97). İslam geleneği İncil'in Hz. İsa'ya indirildiğini kabul eder, ama bir sahne anlatmaz; hiçbir Hristiyan kitabında da İncil, Hz. İsa'nın eline verilen bir kitap değildir. Bir sahne olarak ayna, dağ, vakit ve anne yalnızca Barnabas'a aittir. Berrak bir ayna tasvirinin kendisi ise daha eskidir: hahamlar, peygamberler arasında yalnızca Musa'nın berrak bir camdan gördüğünü söylerdi; Latin okulları da peygamberlerin ebediyet aynasında okuduğundan söz ederdi.[44]
Hz. Âdem'in sünneti. Yasak yemeği yedikten sonra Hz. Âdem "Vallahi seni keseceğim!" diye yemin eder, keskin bir taş bulur ve Cebrail tarafından durdurulur: "Ardından, Melek ona derisinin fazla kısmını gösterdi ve o da bunu kesti." (23. bölüm). Yahudi geleneği bunun tersini söyler: Hz. Âdem sünnetli doğmuştur.[28] İslam geleneği sünneti Hz. İbrahim'le, seksen yaşında başlatır. Şehit Iustinus ise sünnetsiz bir Âdem'den yola çıkarak sünnetin kendisine karşı çıkmıştır.[29] Çakmak taşından bıçak Kitab-ı Mukaddes'te vardır (Çıkış 4:25; Yeşu 5:2); sahne ise yoktur. Yalın bir motif ise mevcuttur: öfkeyle edilmiş bir kesme yemini, bozulmasın diye sünnetle yerine getirilir. Arap yazarlar bunu, Hâcer'i kesmeye yemin eden Sâre ve ona bu yemini Hâcer'i sünnet ederek tutturan Hz. İbrahim hakkında anlatır.[45] Kişiler, sebep ve zaman tamamen farklıdır.
Hz. İsa için durdurulan güneş. "Allah adıyla güneş olduğu yerde kalsın ve on iki saat hareket etmesin!" Ardından şu gelir: "Ve, Kudüs ve Yahudiye'nin dehşeti karşısında böyle oldu." (189. bölüm). Örnek Yeşu 10'dur ve hiçbir Hristiyan kaynağı bu mucizeyi Hz. İsa'ya vermez. Bir hadiste Hz. Peygamber, güneşin Yuşa'dan başka hiç kimse için tutulmadığını bildirir (Müsned-i Ahmed 8315).[30] Bu hadisi bilen Müslüman bir yazarın sahneyi çıkarmak için sebebi vardı; bu metnin yazarı ise onu yerinde bırakmıştır. İki haberin birbiriyle yarışması da gerekmez. Gözün güneşin durması dediği şey, bugünün diliyle yerin dönüşünün, hatta zamanın kendisinin tutulmasıdır ve böyle bir alamet birden fazla peygambere verilebilir. İki kitap da gözün gördüğü gibi konuşur ve hiçbiri günün nasıl uzatıldığını söylemez.
Musa'nın gerçek kitabı. Bir yazıcı, Nikodemus, Hz. İsa'ya başkâhinin kitaplığında duran bir kitaptan söz eder: "Musa ve (senin yaptığın gibi güneşi yerinde durduran) Yuşa'nın eliyle yazılmış eski bir kitap gördüm. Bu kitap Musa'nın gerçek kitabıdır." Kitabı sonuna kadar okumasına izin verilmemiştir, çünkü "başkâhin onu bir İsmailî'nin yazmış olduğunu söyleyerek beni men etti" (190. bölüm). Gizli bir Yasa kitabının eski komşuları vardır: Yoşiya zamanında mabette bulunan kitap (2. Krallar 22) ve Şam Belgesi'nin, Yuşa'nın ölümünden sonra açılmadığını söylediği, sandıktaki mühürlü kitap.[31] Aynı belge Davud'un onu okumadığını da ekler; Barnabas ise başka bir yerde şöyle der: "eğer gerçek Musa'nın kitabından silinip çıkarılmamış olsaydı, Allah, babamız Davud'a ikinciyi vermeyecekti" (124. bölüm). 1861'de yayımlanan Latince bir parça olan Musa'nın Vasiyeti'nde Musa kitaplarını, küplerde saklansın diye Yuşa'ya teslim eder. Yalın motif Arapça rivayetlerde de vardır: Kâ'b el-Ahbâr'ın babası kitaplarını mühürler ve oğluna onları açmayı yasaklar; Kâ'b mührü kırınca içinde Hz. Peygamber'in vasfını bulur.[46]
Bu kitabın söylediklerinin ise hiçbir komşusu yoktur. "İçinde, İsmail'in Mesih'in babası, İshak'ın da Mesih'in habercisinin babası olduğu yazılıdır." Musa Allah'ın azametini görmek ister ve ona Allah'ın Elçisi İsmail'in kucağında, İsmail de İbrahim'in kucağında gösterilir; İshak'ın kucağındaki çocuk da parmağıyla onu işaret eder. O kitapta "Allah'ın koyun ve sığır eti yediği bulunmaz" ve Allah'ın rahmetini "yalnızca İsrail için tuttuğu" da yazılı değildir. Kur'an Hz. Peygamber'in Tevrat'ta yazılı olduğunu söyler (7:157); fakat Müslüman olsun olmasın hiçbir kaynak, muhtevası bu olan bir Tevrat'tan haber vermez. Musa'ya Benzer Peygamber sayfası İsmail'e verilen vaadi Kitab-ı Mukaddes'in kendi içinden izler.
Allah'ı görmenin ertelenmesi. Hz. İsa şöyle der: "eğer insanlar bana Allah dememiş olsaydı, ben Allah'ı burada, Cennet'te görüleceği biçimde görecek ve Hüküm Günü'nden korkmama emniyetine erişecektim"; "ama şimdi Hüküm (Günü'ne) kadar oraya gitmeyeceğim" (112. bölüm). İslam geleneğinde Hz. İsa göklere yükseltilmiştir ve gökler cennet değildir: Hz. Peygamber miraç gecesi peygamberlerle orada karşılaşmıştır. Metin de aynı şeyi söyler; onun İsa'sı üçüncü gökte bekler (215. bölüm). Başka hiçbir kitapta bulunmayan şey sebeptir: insanların hatası bir peygambere bu dünyada Allah'ı görmeyi kaybettirir ve Hz. İsa buna ağlar.
Çarmıhın kederi bir imtihan olarak okunur. Allah'ın annesini neden kedere bıraktığı sorulunca, geri dönen Hz. İsa şu cevabı verir: annesi ve öğrencileri onu "birazcık da dünya sevgisiyle" sevmiştir ve Allah "Cehennem alevleriyle cezalanmaması için bu sevgiyi şu andaki üzüntüyle cezalandırdı". Kendi uğradığı hakaret de aynı kalıptadır: "Hüküm Günü'nde şeytanların alayına" uğramasın diye, bu dünyada Yehuda'nın ölümüyle insanların alayına uğramıştır (220. bölüm). Yerine bir başkasının geçmesi hem Irenaeus'la hem İslam geleneğiyle komşudur; bunun için gösterilen sebep ise başka hiçbir kitapta yoktur. Kalıbın kendisini kutsal kitaplar iyi bilir: en yüksekte duranlar, öbürlerine örnek olsunlar diye en ince noktalarda imtihan edilir. Fakat bu kalıbın çarmıha uygulanması yalnızca Barnabas'a aittir.
On İkiler arasında Barnabas. Metnin kendi çerçevesinin de şahidi yoktur. Havariler listesinde "vergi mültezimi Matta ve bu kitabı yazan Barnabas" yer alır (14. bölüm). Geri dönen Hz. İsa da ona şunu emreder: "Bak Barnabas, benim dünyada kalışım süresince tüm olup bitenlerle ilgili olarak benim İncil'imi elbette yazmalısın." (221. bölüm). Elçilerin İşleri Barnabas'a resul der (14:14); İskenderiyeli Klemens de onu Yetmişler arasında sayar.[32] Klemens'e atfedilen Recognitiones onu, Yehuda'nın yerine seçilen Matthias'la bir tutar; fakat onu Hz. İsa'nın seçtiği On İkiler arasında sayan, bu metinden eski bir kitap bulunamadı. İslam geleneği de havarilerin adlarını verdiği yerde dört İncil'in listesini alır.
Kendine mahsus meseller ve sözler. Metin, bu sitenin daha eski bir anlatımını bulamadığı hikâyeler anlatır: tüccar ile dükkânı (62. bölüm), kral ile yaralı adam (68. bölüm), üç bağcı (76. bölüm). İncir satanlar ile yapraklar, şehirlinin çeşmesi ve iki elma satıcısı (132–134. bölümler), kıyıları ölüm olan yol (141. bölüm) ve bir düzineden fazla başka hikâye de bunlardandır. Yanlarında daha kısa tasvirler durur: "Bedenini bir at gibi tut" (25. bölüm), dört İncil'de bulunmayan bir "ne mutlu" sözü (16. bölüm) ve Neden sorusunun cehennemin kapısı olduğu kaidesi (90. bölüm). Bunların kendi sayfası vardır: Yalnız Barnabas'ın Söyledikleri her birini tek tek ortaya koyar ve ne öğrettiğini sorar.
İsmailîler. Luka'daki şükreden cüzzamlı bir Samiriyelidir; Barnabas'taki ise "bir İsmailî idi" (19. bölüm). Pavlus'un Yunanlı ve Yahudi, Barbar ve İskit diye saydığı yerde Barnabas Yahudi, İskit, Yunan ya da İsmailî diye sayar (80. bölüm). Kâhinler "İsmaililer Romalılarla anlaşmaya varıp, ülkemizi ellerine verecekler" diye korkar (142. bölüm). Başkâhin de "Şu dinsiz herifi gelin taşlayalım" diye bağırır, çünkü ona göre karşısındaki bir İsmailîdir (208. bölüm). Yahudi yazarlar bu kelimeyi Araplar için kullanırdı; fakat hiçbir gelenekte bu sahneleri taşıyan bir kitap yoktur. Daha küçük bir ayrıntı da buraya aittir. Nasıralılara adlarını tövbe verir: "İsa'nın tebliğ ettiği Allah'ın kelâmıyla tevbeye gelenlere böyle (Nasara Nasırîler) derlerdi." (193. bölüm). Latin geleneği ise bu adı kutsal, ayrılmış ya da çiçek diye açıklar. Yalın motifin uzak bir komşusu vardır: Şam Belgesi'nin cemaati kendisine İsrail'in tövbekârları der.[47]
Ölçü sıkıdır ve birkaç meşhur örneği listenin dışında tutar. Hz. İsa'nın "güneye bakan pencereden" çıkarılmasının (215. bölüm) İslam geleneğinde komşusu vardır: Taberî'de Hz. İsa evdeki bir açıklıktan yükseltilir.[33] Önce annesine görünmesi (219. bölüm) hem İslam geleneğinde hem de beşinci yüzyıldan itibaren Hristiyan yazarlarda vardır; Sedulius daha o zaman Mesih'in önce annesine göründüğünü söyler.[34] Hz. İsa'nın Şeytan'ın affı için dua etmesi ve Şeytan'ın "Rabb (im) Allah, ben günah işledim, bana merhamet et" demeyi reddetmesi (51. bölüm) ise bir İslam rivayetinin akrabasıdır. O rivayette Nuh, Hz. Âdem'in kabri başında İblis'e tövbe teklif eder ve İblis reddeder. Şefaat eden değişmiş, kalıp değişmemiştir.[35] Uydurma gibi okunan Senato, mabedin doruğu ve iki menkıbe ise eski rafın en iyi belgelenmiş benzerleridir.
Listenin gösterdiği şey bir ölçüm değildir ve ölçüm kılığına da sokulmamalıdır. Komşuluk bu sahneleri tarihleyemez; fakat liste, onları yazan el hakkında bir şey söyler. Sahteci bir maksatla çalışır. O maksada yarayanı ödünç alır ve masasındaki kitaplar bunun için yeterlidir; maksadının ihtiyaç duymadığı şeyi eklemesi için bir sebep yoktur. Bu listedeki hiçbir şey ise bir sahtecinin tanıyacağı bir maksada yaramaz. Kendi kendini sünnet eden bir Âdem kimsenin dinini değiştirmez. Bir tüccarın dükkânını anlatan bir mesel hiçbir tartışmayı kazandırmaz. Allah'ın "gerçekten yaratıcısı Allah'ı arayan her insan için rahmet sahibi" olduğu bir Tevrat, bir taraf için yazan birinin uyduracağı şey değildir. Liste İslam öğretisine değdiği yerde de kendi yolundan gider: Hz. İsa için durdurulan bir güneş, Mesih unvanını reddeden bir İsa. Kitabın Kur'an'a uymasını isteyen bir sahteci bunlardan kaçınırdı. Geç Dönem Sahteciliği mi? sayfası uydurulmuş eski kitapların nasıl davrandığını anlatır; onlar böyle davranmaz.
Liste için üç okuma açık kalıyor: yazarın kendi telifi, başka hiçbir yerde günümüze ulaşmamış bir gelenek ya da sonraki bir elin ilavesi. Site bunlar arasında hükmü kendi başına vermez; uygulayabildiği testleri uygular ve her birinin ne bulduğunu bildirir. İlgili madde bir sahtecinin işi gibi mi davranıyor? Metnin Hz. İsa'ya verdiği vazifeye, yani Roma idaresindeki İsrail'e gönderilmiş ve kalpleri bu dünyadan öbür dünyaya çeviren bir peygamberin vazifesine hizmet ediyor mu? Kitabın geri kalanında işitilen sesle mi konuşuyor? Yukarıdaki paragraf bu testlerden biridir; öbürlerini Yalnız Barnabas'ın Söyledikleri meseller üzerinde yürütür. Hüküm okura aittir; Davanın Bugünkü Hâli de dosyanın bütünü için aynı şeyi söyler. Komşuları kadim olan bir metin yine de yazarının kendi sesini taşıyabilir; yazar olmak da budur. Yalnız duranların listesi ise ancak elimizdeki kütüphaneler kadar uzundur. El Yazmasından Sonra Bulunan Tanıklar sayfasında test edilen kitapların, yani Ölü Deniz Tomarları'nın, Hanok Kitabı'nın ve Eski Süryanice İncillerin hiçbiri 1709'da bilinmiyordu ve her biri metnin bir ayrıntısına yeni bir komşu kazandırdı. Yarın bulunacak bir kitap buradaki bir madde için de aynısını yapabilir ve onu bir rafa taşıyabilir.
Komşuların dökümü böyledir: iki raf, üçüncü bir komşuluk ve hiçbir komşusu olmayan kısa bir liste. Kitabı ayakta tutan eski raftır. Kitapları raftan hangi elin indirdiği ve hepsinden önce masada daha eski bir kitabın durup durmadığı sorusunu Tarihsel Bir Hipotez ele alır. Rafın öbür delillerin yanında ne kadar ağırlık taşıdığı ise sitenin toplu değerlendirmesi olan Davanın Bugünkü Hâli sayfasında gösterilir.
Sonraki Adım
Buradan nereye?
Raf, sitenin kendi okumasının başladığı yerde biter. Bir yol o okumaya, ikincisi bütün dosyanın toplu değerlendirmesine, üçüncüsü de arşive gider.
Notlar
[1] Palladius, Historia Lausiaca 37 (Serapion Sindonites); Latince Vitae Patrum içinde (Paradisus Heraclidis); Domenico Cavalca, Vite dei Santi Padri (on dördüncü yüzyıl).
[2] Anlatım şu İngilizce metinden aktarılmıştır: Alban Butler, The Lives of the Primitive Fathers, Martyrs, and Other Principal Saints (1798), "St Serapion the Sindonite".
[3] Barnabas İncili, 187. ve 188. bölümler. Buradaki bütün Barnabas alıntıları bu sitedeki Türkçe metindendir; İtalyanca ifadeler, metnin dayandığı tercümenin karşılıklı sayfalarındaki İtalyanca metinden alınmıştır: Lonsdale ve Laura Ragg, The Gospel of Barnabas (Oxford, 1907).
[4] Büyük Gregorius, Diyaloglar III.1 (Nolalı Paulinus).
[5] Barnabas İncili, 12., 127. ve 129. bölümler.
[6] Hegesippus: Eusebius, Kilise Tarihi 2.23; ifade Ante-Nicene Fathers, cilt 8'deki İngilizceden aktarılmıştır ("Remains of Hegesippus"); Rufinus'un Latince tercümesi, 403.
[7] Barnabas İncili, 98., 157. ve 210. bölümler.
[8] Tertullianus, Apologeticum 5, İngilizceye çev. S. Thelwall, Ante-Nicene Fathers, cilt 3.
[9] Tertullianus, Apologeticum 21 (aynı tercüme).
[10] Recognitiones (Klemens'e atfedilir) 1.70–71, İngilizceye çev. Thomas Smith, Ante-Nicene Fathers, cilt 8; Barnabas İncili, 139.–143. ve 221. bölümler.
[11] Barnabas İncili, 217. bölüm.
[12] Pilatus'un İşleri (Nikodemus İncili) 1–2, Ante-Nicene Fathers, cilt 8.
[13] Irenaeus, Adversus haereses 1.24.4, İngilizceye çev. Roberts ve Rambaut, Ante-Nicene Fathers, cilt 1; Taberî'nin Kur'an 4:157 tefsiri (bazı Hristiyanlara dayandırılan rivayet), bkz. Geç Dönem Sahteciliği mi?.
[14] Barnabas İncili, 52. ve 144. bölümler.
[15] Nikodemus İncili, Mesih'in Cehenneme İnişi 9 (25), Ante-Nicene Fathers, cilt 8.
[16] Barnabas İncili, 3. bölüm.
[17] Sözde Matta İncili 13, Ante-Nicene Fathers, cilt 8; Yakub'un İlk İncili 19.
[18] Barnabas İncili, 135. bölüm; Büyük Gregorius, Moralia in Iob XXXI.45; Visio Pauli (uzun Latince metin); Taddeo di Bartolo, Cehennem, San Gimignano'daki Collegiata kilisesi (1393 ya da 1410–1420 dolayları); Compost et kalendrier des bergiers (Paris, 1493, genişletilmiş baskı; ilk baskı 1491); Kur'an 15:44 ve Taberî'nin bu ayete tefsiri; Dante, Purgatorio X–XXVII. Bölüm, El Yazmasından Sonra Bulunan Tanıklar sayfasında etraflıca tartılır.
[19] Jacobus de Voragine, Legenda aurea, Advent bölümü (on beş alamet) ve Mecdelli Meryem bölümü.
[20] Barnabas İncili, 53. bölüm; on beş alamet geleneği: Sözde Beda; Petrus Comestor, Historia scholastica.
[21] Barnabas İncili, 194. bölüm.
[22] Barnabas İncili, 144.–145. ve 188. bölümler.
[23] Philip Ribot, De institutione primorum monachorum (1380 dolayları; 1507'de basıldı).
[24] Theodore Pulcini, "In the Shadow of Mount Carmel: The Collapse of the 'Latin East' and the Origins of the Gospel of Barnabas", Islam and Christian–Muslim Relations 12 (2001), s. 191–211.
[25] Barnabas İncili, 82.–83. bölümler; VIII. Bonifatius, Antiquorum habet fida relatio (1300); VI. Clemens, Unigenitus Dei Filius (1343).
[26] Barnabas İncili, 16., 30., 54., 65., 132.–134., 146., 152., 214. ve 217. bölümler; İtalyanca kelimeler Ragg 1907'deki İtalyanca metindendir.
[27] Decretum Gelasianum, reddedilen kitaplar listesi; bu sitenin Decretum Gelasianum sayfası; Vita Adae et Evae 12–16; Barnabas İncili, 35. bölüm.
[28] Avot de-Rabbi Natan A 2 ve Midraş Tehillim 9 (sünnetli doğanlar arasında Âdem); krş. Babil Talmudu, Sanhedrin 38b.
[29] Sahîh-i Buhârî 3356 (Hz. İbrahim seksen yaşında sünnet olur); Şehit Iustinus, Tryphon'la Diyalog 19, Ante-Nicene Fathers, cilt 1.
[30] Müsned-i Ahmed 8315 (Ebû Hüreyre'den; Müsned'i neşredenler senedi sahih sayar): güneş Yuşa'dan başka hiçbir insan için tutulmamıştır.
[31] 2. Krallar 22:8–13; Şam Belgesi (CD) 5:2–5, İngilizceye çev. Geza Vermes, The Complete Dead Sea Scrolls in English (sandıktaki mühürlü Yasa kitabı; Eleazar ile Yuşa'nın öldüğü günden beri İsrail'de açılmamıştır).
[32] Elçilerin İşleri 14:14; İskenderiyeli Klemens, Stromata 2.20 (Barnabas Yetmişlerden biridir); Eusebius, Kilise Tarihi 1.12.1; Recognitiones (Klemens'e atfedilir) 1.60.
[33] Taberî, Târîhu'r-rusül ve'l-mülûk, Hz. İsa bahsi: İbn İshak'tan gelen rivayet (Hz. İsa evdeki bir açıklıktan yükseltilir) ve Vehb b. Münebbih'ten gelen rivayet (Hz. İsa yükseltildikten sonra annesine gelir); Yehuda rivayeti için bkz. Geç Dönem Sahteciliği mi?.
[34] Sedulius, Carmen Paschale 5.361–364 (beşinci yüzyıl); önce annesine görünmenin en eski şahidi olarak şurada anılır: II. Ioannes Paulus, Genel Kabul konuşması, 21 Mayıs 1997.
[35] İblis'e Hz. Âdem'in kabri başında tövbe teklif edilmesi: Sa'lebî, el-Keşf ve'l-beyân, Kur'an 2:34 tefsiri; İbn Ebü'd-Dünyâ; Süyûtî, ed-Dürrü'l-mensûr, aynı ayetin tefsiri (Ebü'l-Âliye'den gelen bir rivayettir; Hz. Peygamber'in hadisi değildir).
[36] Barnabas İncili, 10., 14., 23., 42., 51., 112., 168., 189.–190., 193., 205., 208., 215., 219.–221. bölümler; alıntılar bu sitedeki Türkçe metindendir.
[37] Vita Adae et Evae 12–16, İngilizceye çev. R. H. Charles, The Apocrypha and Pseudepigrapha of the Old Testament, cilt 2 (Oxford, 1913); Decretum Gelasianum, Liber qui appellatur Paenitentia Adae; Kur'an 7:11–12, 15:28–35, 38:71–78; Barnabas İncili, 35. bölüm.
[38] Petrus Comestor, Historia scholastica, Genesis, "Belus'un ölümü ve putların başlangıcı üzerine" bölümü (1170 dolayları); Sevillalı Isidorus: Michael Camille, The Gothic Idol (Cambridge, 1989), s. 50–51'de anıldığı şekliyle; Fulgentius, Mythologiae 1.1 (Syrophanes'in oğlunun heykeli); Süleyman'ın Hikmeti 14:15–16; Barnabas İncili, 32. bölüm. Sarraf için: Ioannes Cassianus, Collationes 1.20–22; Decretum Gelasianum, Opuscula Cassiani presbyteri Galliarum.
[39] Safûrî (ö. 1489), Nüzhetü'l-mecâlis 2:275; Barnabas İncili, 35. ve 39. bölümler.
[40] Jacobus de Voragine, Legenda aurea, Aziz Matthias bölümü; Barnabas İncili, 205. bölüm.
[41] Marc Philonenko, "Une tradition essénienne dans l'Évangile de Barnabas", Mélanges d'histoire des religions offerts à Henri-Charles Puech (Paris, 1974), s. 191–195; Babil Talmudu, Şabat 33b; Karmelitler ve Esseniler için "The Carmelite Order", Catholic Encyclopedia (1908).
[42] Heinrich Suso, Horologium Sapientiae I.10 (yay. Joseph Strange, 1861); Barnabas İncili, 136. bölüm.
[43] Kuşeyrî, et-Tahbîr; Demîrî, Hayâtü'l-hayevân; Safûrî, Nüzhetü'l-mecâlis 1:213; Eşrefoğlu Rûmî, Müzekki'n-Nüfûs (1448); Taberî, Câmiu'l-beyân, Kur'an 2:36 tefsiri, Vehb b. Münebbih'ten; Sa'lebî, el-Keşf ve'l-beyân, Kur'an 37:123–132 tefsiri; Barnabas İncili, 23., 40., 74., 106. ve 138. bölümler.
[44] Babil Talmudu, Yevamot 49b; Thomas Aquinas, Summa theologiae II-II, q. 173, a. 1.
[45] İbn Abdülhakem, Fütûhu Mısr; Beyhakî, Şuabü'l-îmân.
[46] Musa'nın Vasiyeti 1:16–18 (yay. A. M. Ceriani, 1861); Şam Belgesi (CD) 5:2–5; İbn Sa'd, et-Tabakâtü'l-kübrâ, Kâ'b el-Ahbâr bahsi; Barnabas İncili, 124. bölüm.
[47] Jerome, Liber interpretationis Hebraicorum nominum, Nazaraeus maddesi; Şam Belgesi (CD) 4:2 ve 6:5.